ધોરણ 10 | విષય: Gujarati
પાઠના આધારે જીવલાનું પાત્ર અત્યંત ગરીબ, લાચાર પણ સાથે એટલું જ પ્રામાણિક અને વફાદાર આલેખાયું છે:
જીવલો ધરમપુર નજીક મરઘમાળ ગામનો એક ગરીબ રાનીપરજ ખેડૂત હતો. કાઠાં (ખરાબ) વર્ષો આવવાના કારણે તેની આર્થિક સ્થિતિ તદ્દન ભાંગી ગઈ હતી. તેની પત્નીના મૃત્યુ પછી બારમું કરવા માટે તેણે બીજો શાહુકાર કરવો પડ્યો હતો.
શારીરિક રીતે જીવલો જુવાનીમાં પણ ખખડી ગયેલો, સાવ હાડપિંજર જેવો દેખાતો હતો. તેના બાળકો પણ અર્ધનગ્ન અવસ્થામાં ભૂખથી પીડાતા હતા.
આટલી કારમી ગરીબાઈ હોવા છતાં જીવલો દાનતનો એકદમ શુદ્ધ અને પ્રામાણિક હતો. ‘શાહુકારના છોકરાંને તકલીફ ન પડવી જોઈએ’ એમ વિચારીને તે દર વર્ષે અનાજ, શાકભાજી અને લાકડાં ભરી જતો.
તેનામાં શાહુકારી ગણિત સમજવાની બુદ્ધિ નહોતી. ‘શાહુકારનો ચોપડો જૂઠું ન વાંચે’ એવો તેને અડગ વિશ્વાસ હતો. ‘તારા પૈસા દૂધે ધોઈને આલવાના’ એવા ઉમદા વિચારો ધરાવતો જીવલો વફાદારીનું ઉત્તમ પ્રતીક છે.
જીવલાના ઘરે શીરો ખાધા પછી અને તેની ગરીબાઈ જોયા પછી લેખકના મનમાં મોટું મનોમંથન શરૂ થયું:
લેખકને મોડે સુધી ઊંઘ ન આવી. તેમને લાગ્યું કે જીવલાની આવી દુર્દશા કરનાર પોતે જ છે. જ્યારે તેઓ જીવલાના ઘરે બેસીને શીરો ખાતા હતા, ત્યારે જીવલાના ભૂખ્યા છોકરાઓ તેમની સામે ટીકીટીકીને જોઈ રહ્યા હતા. લેખકને પસ્તાવો થયો કે તેમણે એ ગરીબ છોકરાઓના મોંનો કોળિયો ઝૂંટવી લીધો છે અને ઉપરથી થેલીઓ ભરીને શાકભાજી પણ લઈ આવ્યા છે.
જ્યારે જીવલો અનાજ લઈને લેખકના ઘરે આવ્યો અને ઓટલે બેસીને ઓશિયાળાની જેમ રોટલો ખાતો હતો, ત્યારે લેખકના હૃદયમાં આ વિરોધાભાસ ખૂબ ખૂંચ્યો.
લેખકે હિસાબમાં જોયું કે જીવલાએ મૂળ ₹૩૦૦ (ત્રણસો) લીધા હતા, જે વ્યાજનું વ્યાજ ચઢીને ₹૧૫૦૦ (પંદરસો) થઈ ગયા હતા! વર્ષોવર્ષ જીવલો જે કાળી મજૂરી કરીને અનાજ-શાકભાજી આપી જતો, તેની ચોપડે કોઈ જમા ઉધાર નોંધ થતી નહોતી.
લેખક સમજી ગયા કે આ ઇંદ્રજાળમાંથી જીવલાની સાત પેઢી પણ મુક્ત નહીં થઈ શકે. પોતાનું ગાંધીવાદી જીવન તેમને દંભ લાગ્યું. આથી, તેમનું હૃદય દ્રવી ઊઠ્યું અને જીવલાને કાયમ માટે દેવામાંથી મુક્ત કરવા તેમણે વ્યાજના રાતા ચોપડાના પાનાં ચીરી નાખ્યા.