ધોરણ 10 | విષય: Gujarati
સુંદરજી શેઠ ડેગડિયાના વતની અને ખૂબ જ દયાળુ તથા ઉમદા વિચારો ધરાવતા મહાજન હતા.
તેમણે દુકાળના સમયે ગરીબોની વહારે આવીને પોતાના અનાજના કોઠારો ખુલ્લા મૂકી દીધા હતા.
તેઓ ખેડૂતોના સ્વમાનની કદર કરતા હતા અને માનતા હતા કે આ ખેડૂતોનું જ પકવેલું ધાન છે.
કાળુ જેવા ખુદ્દાર ખેડૂતનું દિલ જીતવા તેમણે ઓટલો વાળવાનું કામ આપીને અનાજ આપવાની વચલો રસ્તો કાઢ્યો.
તેઓ માનતા હતા કે કુદરતના કોપ આગળ આપણે બધા લાચાર છીએ.
પન્નાલાલ પટેલની નવલકથા ‘માનવીની ભવાઈ’ ના આધારે કાળુનું પાત્ર એક સ્વાભિમાની અને સાચા ખેડૂત પુત્ર તરીકે ઉપસી આવે છે:
કાળુ ધરતીનો જાયો એટલે કે સાચો કણબી છે. તેનામાં અદભુત ખુદ્દારી અને આત્મગૌરવ છે. છપ્પનિયા દુકાળની કારમી ભૂખ હોવા છતાં, તે કોઈની સામે હાથ લંબાવવા તૈયાર થતો નથી.
તેના મનમાં એ વાતનો વસવસો છે કે જે કોઠારમાંથી ધાન વહેંચાઈ રહ્યું છે, તે ધાન પકવવામાં રાત-દિવસ તેનો જ પરસેવો વહ્યો છે. પોતાના જ પકવેલા ધાન માટે ભીખ માંગવી એ તેના આત્માને કકળાવી મૂકે છે.
કાળુ ખૂબ સંવેદનશીલ છે. તે દુકાળમાં મરતા પોતાના સગાં-સંબંધીઓને જોઈને દુખી થાય છે, પણ જેઓ મરી ગયા છે તેમને સુખી માને છે કારણ કે તેમને આ દુઃખ જોવું પડતું નથી.
તે સુંદરજી શેઠના માયાળુ સ્વભાવની કદર કરે છે અને તેમની વાત માનીને લાઈનમાં ઊભો રહે છે.
કાળુના મતે ‘ભૂખ તો હાડમાંસ ગાળે છે, પણ ભીખ તો માણસના ગુમાન અને આત્માને ઓગાળીને પાણી કરી નાખે છે.’ અંત સુધી કાળુ પોતાની ટેક અને લાચારી વચ્ચે ઝઝૂમતો જોવા મળે છે.
પાઠમાં છપ્પનિયા દુકાળની અત્યંત ભયાનક અને હૃદયદ્રાવક પરિસ્થિતિનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે:
બાર-બાર મહિનાથી વરસાદ ન આવવાને કારણે અષાઢ મહિનામાં પણ આકાશ ચોખ્ખું-ચટ હતું. ભયંકર તાપ પડતો હતો, જેના કારણે નદી-નાળાં અને કુવાનાં પાણી સુકાઈ ગયાં હતાં.
ખેતરો અને સીમ ઢોરઢાંખ તથા માણસો વિના સાવ સુના ભાસતા હતા. ચારેબાજુ ભૂખને કારણે મોતનો તાંડવ ખેલાઈ રહ્યો હતો.
વન, ખેતર, બજાર અને શેરીઓમાં જ્યાં જુઓ ત્યાં માણસોના મડદાં જ મડદાં દેખાતા હતા. સ્થિતિ એટલી ખરાબ હતી કે મડદાંને બાળવા કે દાટવાની પણ કોઈ વ્યવસ્થા નહોતી. કાણ, સૂતક કે શ્રાદ્ધ જેવી વિધિઓ નાબૂદ થઈ ગઈ હતી.
ભૂખના કારણે લોકો હાડપિંજર જેવા થઈ ગયા હતા. અનાજની એક-એક મુઠ્ઠી માટે બ્રાહ્મણ, પટેલ અને વાણિયા જેવા પ્રતિષ્ઠિત ઘરના લોકો પણ લાચાર બનીને ભિખારીઓની જેમ લાઈનમાં ઊભા હતા. માણસ પોતાની ટેક અને શરમ બધું જ ભૂખને કારણે ગુમાવી ચૂક્યો હતો.
આ વાર્તામાં રાજુ એક પત્ની અને માતા તરીકે ભયંકર માનસિક સંઘર્ષ અને મનોવ્યથામાંથી પસાર થાય છે:
એક તરફ દુકાળની કારમી ભૂખ છે, જેના કારણે તેનું આખું કુટુંબ અને બે નાના ભાઈઓ (સાળા) મોતના મોંમાં ધકેલાઈ રહ્યા છે. બીજી તરફ તેનો પતિ કાળુ પોતાના સ્વાભિમાન (ટેક) ને કારણે સદાવ્રતમાંથી અનાજ લેવાની સાફ ના પાડે છે.
રાજુ કાળુના સ્વાભિમાનને સમજે છે, છતાં તે વાસ્તવિકતા જોઈને વધારે લાચાર બને છે. તે કાળુને કરગરે છે, પગે પડે છે અને પોતાના સોગંદ આપીને અનાજ લેવા માટે તૈયાર કરવા મથે છે. તે કાળુને સમજાવે છે કે ‘આ ધાન આપણું જ છે, તો મહાજન આપે તે લેવામાં શરમ શાની?’
કાળુ જ્યારે અનાજ લીધા પછી પણ સતત બબડાટ કરે છે અને દુખી થાય છે ત્યારે રાજુ ચિડાઈ જાય છે. તે કાળુને કહે છે કે ‘ડાકણમાં ડાકણ ભૂખ નથી, પણ ચિંતા છે, જે માણસના કાળજાને ખોતરી ખાય છે.’
રાજુ એટલી હદ સુધી કંટાળી જાય છે કે તે રડી પડે છે અને કહે છે કે 'આના કરતાં તો હું જ મરી ગઈ હોત તો સારું થાત.' પતિને ભૂખે મરતો બચાવવા અને તેના ચિડાતા સ્વભાવને સહન કરવાની રાજુની આ મનોવ્યથા અત્યંત કારુણ્ય સભર છે.