ધોરણ 10 | విષય: Gujarati
‘એક બપોરે’ કાવ્યમાં ‘સારસી’ એ માત્ર પક્ષી નથી, પણ તે કવિના જીવન, આનંદ, ઉત્સાહ અને પ્રિયાનું પ્રતીક છે. કાવ્યના પ્રારંભે જ ખેતરના શેઢેથી સારસી અચાનક ઊડી જાય છે, જે કવિના જીવનના અંતનો અને મૃત્યુની નિકટતાનો આભાસ કરાવે છે. આ ઘટનાની કવિના મન પર ખૂબ જ ઘેરી અને આઘાતજનક અસર થાય છે:
કવિ પોતાની જીવવાની તમામ આશા અને રસ ગુમાવી બેસે છે. રોજબરોજના આનંદ સમાન છાશ અને રોટલો ખાવાની તેમની ઈચ્છા મરી જાય છે, તેથી તે માને છાશ પાછી રેડી દેવા અને રોટલો બાંધી દેવા કહે છે.
તેમને વ્યસન એટલે કે ચલમની તમાકુમાં પણ કોઈ કસ (રસ) લાગતો નથી. તે તાપણીનો અગ્નિ ઠારી દેવાનું કહીને પોતાના જીવનની ચેતના શાંત થવાનો સંકેત આપે છે.
કવિ પોતાની માને વિનંતી કરે છે કે હવે બળદને હળે જોતરવાની જરૂર નથી, કારણ કે હવે તેમનો સંસાર અને ખેતી સાથેનો નાતો તૂટી ગયો છે.
સારસીના જવા પછી કવિ સાવ નિષ્ક્રિય થઈને, દુનિયાની પરવા કર્યા વગર બસ મહુડીના વૃક્ષની છાયા નીચે કાયમ માટે પોઢી રહેવા ઈચ્છે છે.
પ્રસ્તુત કાવ્યમાં કવિ રાવજી પટેલે ખેડૂતના જીવન અને ગ્રામજીવનના તળપદા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને ખેતર-વાડીની બપોરનું ખૂબ જ સુંદર અને આબેહૂબ ચિત્ર ખડું કર્યું છે:
ખેડૂત માટે બપોરનો સમય એ સખત મહેનત પછી થોડો આરામ અને ભાતું (ભોજન) ખાવાનો સમય હોય છે.
કાવ્યમાં બપોર વેળાના ગ્રામીણ વાતાવરણને જીવંત કરવા માટે કવિએ 'શેઢો', 'ઢોચકી' (છાશ રાખવાનું માટીનું વાસણ), 'રોટલો', 'ચલમ', 'તમાકુ', 'તાપણીમાં ભારવેલો અગ્નિ' અને 'બળદ-હળ' જેવા ખેતીજીવનના અસલ પ્રતીકોનો ઉપયોગ કર્યો છે.
સામાન્ય રીતે બપોરે ખેડૂત ઝાડના છાંયડે બેસીને માના કે પત્નીના હાથે લાવેલું ભાતું જમે છે, ચલમ ફૂંકે છે અને વિસામો લે છે.
પરંતુ અહીં, કાવ્યનાયકની અંગત વેદના (ટી.બી.ના રોગને કારણે ટૂંકા આયુષ્યની લાચારી) ને કારણે આ રસભર્યું વાતાવરણ પણ સાવ સૂનું અને ઉદાસીન બની જાય છે. બપોર એ અહીં માત્ર દિવસનો મધ્યાહ્ન નથી, પણ કવિના આયુષ્યના મધ્યાહ્નનું (યુવાનીમાં જ આવી ગયેલા જીવનના અંતનું) પ્રતીક બનીને આવે છે, જ્યાં બપોરના તાપની જેમ જ કવિના હૃદયમાં વિરહ અને વેદનાનો તાપ સળગી રહ્યો છે.