chapter 6

ધોરણ 10 | విષય: Maths

સ્વાધ્યાય 6.1

સાચો જવાબ:

(i) બધાં વર્તુળો ________ છે. (એકરૂપ, સમરૂપ)





  • જવાબ: સમરૂપ




  • સમજૂતી: દરેક વર્તુળનો આકાર ગોળ જ હોય છે, પણ તેમની ત્રિજ્યા અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. જ્યારે આકાર સરખો હોય પણ કદ અલગ હોય, તેને સમરૂપ કહેવાય.





(ii) બધાં ચોરસ ________ છે. (સમરૂપ, એકરૂપ)





  • જવાબ: સમરૂપ




  • સમજૂતી: દરેક ચોરસના ચારેય ખૂણા 90° ના હોય છે અને બાજુઓનો આકાર સમાન હોય છે. બાજુઓના માપ ભલે અલગ હોય, પણ આકાર ચોરસ જ રહે છે.





(iii) બધાં ________ ત્રિકોણો સમરૂપ છે. (સમદ્વિબાજુ, સમબાજુ)





  • જવાબ: સમબાજુ




  • સમજૂતી: સમબાજુ ત્રિકોણમાં દરેક ખૂણો હંમેશા 60° નો હોય છે. તેથી કોઈ પણ બે સમબાજુ ત્રિકોણ લો, તેમના ખૂણા હંમેશા સમાન રહેશે અને બાજુઓ સમપ્રમાણમાં રહેશે.





(iv) સમાન સંખ્યાની બાજુઓવાળા બે બહુકોણો સમરૂપ ત્યારે જ થાય જો, (અ) તેમના અનુરૂપ ખૂણાઓ ________ હોય અને (બ) તેમની અનુરૂપ બાજુઓ ________ હોય. (સમાન, સમપ્રમાણમાં)





  • જવાબ: (અ) સમાન, (બ) સમપ્રમાણમાં




  • સમજૂતી: આ સમરૂપતાની મુખ્ય વ્યાખ્યા છે. ખૂણાઓ એકસરખા હોવા જોઈએ અને બાજુઓનો ગુણોત્તર (Ratio) સરખો હોવો જોઈએ.






સાચો જવાબ:

(i) સમરૂપ આકૃતિઓ:





  1. કોઈપણ બે વર્તુળો.




  2. કોઈપણ બે સમબાજુ ત્રિકોણો. (અથવા બે ચોરસ)





(ii) સમરૂપ ન હોય તેવી આકૃતિઓ:





  1. એક વર્તુળ અને એક ચોરસ.




  2. એક સમદ્વિબાજુ ત્રિકોણ અને એક વિષમબાજુ ત્રિકોણ.




સાચો જવાબ:

(આકૃતિ 6.8 માં એક સમબાજુ ચતુષ્કોણ 




PQRSPQRS

 છે જેની બાજુ 1.5 સેમી છે અને એક ચોરસ 


ABCDABCD

 છે જેની બાજુ 3 સેમી છે.)

 





  • જવાબ: આપેલ ચતુષ્કોણો સમરૂપ નથી.




  • ગણતરી અને સમજૂતી:





    1. બાજુઓનો ગુણોત્તર: અહીં બાજુઓનો ગુણોત્તર 




      1.53=1231.5​=21​

       છે. એટલે કે બાજુઓ સમપ્રમાણમાં છે.

       




    2. અનુરૂપ ખૂણાઓ: ચોરસ 




      ABCDABCD

       ના બધા ખૂણા 90° છે, જ્યારે ચતુષ્કોણ 


      PQRSPQRS

       (સમબાજુ ચતુષ્કોણ) ના ખૂણા 90° નથી.

       






  • નિષ્કર્ષ: સમરૂપતા માટે બાજુઓ સમપ્રમાણમાં હોવાની સાથે ખૂણાઓ પણ સમાન હોવા જોઈએ. અહીં ખૂણા સમાન ન હોવાથી તે સમરૂપ નથી.






સ્વાધ્યાય 6.2

સાચો જવાબ:

(i) 




ECEC

 શોધો:

 





  • આપેલ વિગત: 




    AD=1.5AD=1.5

     સેમી, 


    DB=3DB=3

     સેમી, 


    AE=1AE=1

     સેમી.

     




  • ગણતરી:




    DE∥BCDE∥BC

     હોવાથી (પ્રમેય 6.1 મુજબ),


    ADDB=AEECDBAD​=ECAE​

     


    1.53=1EC31.5​=EC1​

     


    1.5×EC=31.5×EC=3

     


    EC=31.5=2EC=1.53​=2

     સેમી.

     





(ii) 




ADAD

 શોધો:

 





  • આપેલ વિગત: 




    DB=7.2DB=7.2

     સેમી, 


    AE=1.8AE=1.8

     સેમી, 


    EC=5.4EC=5.4

     સેમી.

     




  • ગણતરી:




    ADDB=AEECDBAD​=ECAE​

     


    AD7.2=1.85.47.2AD​=5.41.8​

     


    AD7.2=137.2AD​=31​

     (કારણ કે 


    1.8×3=5.41.8×3=5.4

    )


    3×AD=7.23×AD=7.2

     


    AD=7.23=2.4AD=37.2​=2.4

     સેમી.

     




સાચો જવાબ:

(નિયમ: જો 




PEEQ=PFFREQPE​=FRPF​

 થાય, તો જ રેખા સમાંતર હોય - પ્રમેય 6.2)

 



(i) 




PE=3.9,EQ=3,PF=3.6,FR=2.4PE=3.9,EQ=3,PF=3.6,FR=2.4


 





  •  




    PEEQ=3.93=1.3EQPE​=33.9​=1.3


     




  •  




    PFFR=3.62.4=1.5FRPF​=2.43.6​=1.5


     




  • અહીં 




    1.3≠1.51.3=1.5

     હોવાથી, 


    EFEF

     એ 


    QRQR

     ને સમાંતર નથી.

     





(ii) 




PE=4,QE=4.5,PF=8,RF=9PE=4,QE=4.5,PF=8,RF=9


 





  •  




    PEQE=44.5=4045=89QEPE​=4.54​=4540​=98​


     




  •  




    PFRF=89RFPF​=98​


     




  • અહીં ગુણોત્તર સમાન છે, તેથી 




    EF∥QREF∥QR

     છે.

     




સાચો જવાબ:


  • ગણતરી:





    1.  




      △ABC△ABC

       માં 


      LM∥CBLM∥CB

       હોવાથી, 


      AMAB=ALACABAM​=ACAL​

       ---(સમીકરણ 1)

       




    2.  




      △ADC△ADC

       માં 


      LN∥CDLN∥CD

       હોવાથી, 


      ANAD=ALACADAN​=ACAL​

       ---(સમીકરણ 2)

       




    3. સમીકરણ (1) અને (2) ની જમણી બાજુ સમાન હોવાથી, 




      AMAB=ANADABAM​=ADAN​

       સાબિત થાય છે.

       






સાચો જવાબ:


  • સમજૂતી:





    1. બિંદુ 




      OO

       માંથી પસાર થતી અને 


      ABAB

       ને સમાંતર હોય તેવી રેખા 


      EOEO

       દોરો (જ્યાં 


      EE

       એ 


      ADAD

       પર છે).

       




    2.  




      △ABD△ABD

       માં 


      EO∥ABEO∥AB

       હોવાથી, 


      AEED=BODOEDAE​=DOBO​


       




    3.  




      △ADC△ADC

       માં 


      EO∥DCEO∥DC

       હોવાથી, 


      AEED=AOCOEDAE​=COAO​


       




    4. તેથી, 




      AOCO=BODOCOAO​=DOBO​


       




    5. પદોની અદલાબદલી કરતા: 




      AOBO=CODOBOAO​=DOCO​

       સાબિત થાય છે.

       






સ્વાધ્યાય 6.3

સાચો જવાબ: (i) 

△ABC△ABC

 માં 


∠A=60∘,∠B=80∘,∠C=40∘∠A=60∘,∠B=80∘,∠C=40∘

 અને 


△PQR△PQR

 માં 


∠P=60∘,∠Q=80∘,∠R=40∘∠P=60∘,∠Q=80∘,∠R=40∘

. અહીં ત્રણેય અનુરૂપ ખૂણા સમાન છે. તેથી, ખૂખૂખૂ (AAA) શરત મુજબ 


△ABC∼△PQR△ABC∼△PQR

.

(ii) અહીં બાજુઓનો ગુણોત્તર લઈએ: 


AB/QR=2/4=1/2AB/QR=2/4=1/2

, 


BC/RP=2.5/5=1/2BC/RP=2.5/5=1/2

 અને 


AC/PQ=3/6=1/2AC/PQ=3/6=1/2

. ત્રણેય બાજુઓનો ગુણોત્તર સમાન હોવાથી બાબાબા (SSS) શરત મુજબ 


△ABC∼△QRP△ABC∼△QRP

.

(iii) બાજુઓ 


MP/ED=2/3MP/ED=2/3

, 


LP/DF=3/6=1/2LP/DF=3/6=1/2

. અહીં ગુણોત્તર સમાન નથી (


2/3≠1/22/3=1/2

), તેથી આ ત્રિકોણો સમરૂપ નથી.

(iv) 


MN/PQ=2.5/5=1/2MN/PQ=2.5/5=1/2

, 


ML/QR=5/10=1/2ML/QR=5/10=1/2

 અને 


∠M=∠Q=70∘∠M=∠Q=70∘

. બે બાજુનો ગુણોત્તર અને અંતર્ગત ખૂણો સમાન હોવાથી બાખૂબા (SAS) શરત મુજબ 


△MNL∼△PQR△MNL∼△PQR

.

સાચો જવાબ:

ગણતરી:





  1. રેખા 




    DBDB

     પર 


    ∠DOC∠DOC

     અને 


    ∠BOC∠BOC

     રૈખિક જોડ બનાવે છે: 


    ∠DOC+125∘=180∘∠DOC+125∘=180∘

    . તેથી, 


    ∠DOC=180∘−125∘=55∘∠DOC=180∘−125∘=55∘

    .

     




  2.  




    △ODC△ODC

     ના ત્રણેય ખૂણાનો સરવાળો: 


    ∠DCO+∠CDO+∠DOC=180∘∠DCO+∠CDO+∠DOC=180∘

    . કિંમત મૂકતા: 


    ∠DCO+70∘+55∘=180∘∠DCO+70∘+55∘=180∘

    .

     




  3.  




    ∠DCO+125∘=180∘⟹∠DCO=180∘−125∘=55∘∠DCO+125∘=180∘⟹∠DCO=180∘−125∘=55∘

    .

     




  4. આપેલ છે કે 




    △ODC∼△OBA△ODC∼△OBA

    , તેથી અનુરૂપ ખૂણા 


    ∠OAB=∠DCO∠OAB=∠DCO

     થાય.

     




  5. આમ, 




    ∠OAB=55∘∠OAB=55∘

    . આ રીતે ત્રણેય ખૂણા મળે છે.

     




સાચો જવાબ:

સાબિતી:





  1. ત્રિકોણ 




    △OAB△OAB

     અને 


    △OCD△OCD

     ને ધ્યાનમાં લો.

     




  2. અહીં 




    AB∥DCAB∥DC

     હોવાથી, 


    ∠OAB=∠OCD∠OAB=∠OCD

     (યુગ્મકોણો).

     




  3. તે જ રીતે, 




    ∠OBA=∠ODC∠OBA=∠ODC

     (યુગ્મકોણો).

     




  4. ખૂખૂ (AA) સમરૂપતાની શરત મુજબ, 




    △OAB∼△OCD△OAB∼△OCD

    .

     




  5. સમરૂપ ત્રિકોણની અનુરૂપ બાજુઓ સમપ્રમાણમાં હોય છે, તેથી 




    OA/OC=OB/ODOA/OC=OB/OD

     સાબિત થાય છે.

     




સાચો જવાબ:

સાબિતી:





  1.  




    △PQR△PQR

     માં 


    ∠1=∠2∠1=∠2

     આપેલ છે. આપણે જાણીએ છીએ કે સમાન ખૂણાની સામેની બાજુઓ સમાન હોય. તેથી, 


    PQ=PRPQ=PR

    .

     




  2. આપેલ ગુણોત્તર 




    QRQS=QTPRQSQR​=PRQT​

     માં 


    PRPR

     ની જગ્યાએ 


    PQPQ

     મૂકતા: 


    QRQS=QTPQQSQR​=PQQT​

    .

     




  3. હવે 




    △PQS△PQS

     અને 


    △TQR△TQR

     માં: 


    QTPQ=QRQSPQQT​=QSQR​

     અને 


    ∠Q=∠Q∠Q=∠Q

     (સામાન્ય ખૂણો).

     




  4. બાખૂબા (SAS) સમરૂપતાની શરત મુજબ, 




    △PQS∼△TQR△PQS∼△TQR

     સાબિત થાય છે.

     






સાચો જવાબ:

સાબિતી:





  1.  




    △RPQ△RPQ

     અને 


    △RTS△RTS

     ને ધ્યાનમાં લો.

     




  2.  




    ∠P=∠RTS∠P=∠RTS

     (આ રકમમાં આપેલ છે).

     




  3.  




    ∠R=∠R∠R=∠R

     (બંને ત્રિકોણમાં આ ખૂણો સામાન્ય છે).

     




  4. ખૂખૂ (AA) સમરૂપતાની શરત મુજબ, જો બે ત્રિકોણમાં બે ખૂણા સમાન હોય તો તે સમરૂપ થાય.




  5. તેથી, 




    △RPQ∼△RTS△RPQ∼△RTS

     સાબિત થાય છે.

     




સાચો જવાબ:

સાબિતી:





  1.  




    △ABE≅△ACD△ABE≅△ACD

     (એકરૂપ) આપેલ છે. તેથી CPCT મુજબ 


    AB=ACAB=AC

     અને 


    AE=ADAE=AD

    .

     




  2. આના પરથી આપણે ગુણોત્તર લઈ શકીએ: 




    AD/AB=AE/ACAD/AB=AE/AC

    .

     




  3. હવે 




    △ADE△ADE

     અને 


    △ABC△ABC

     માં: 


    AD/AB=AE/ACAD/AB=AE/AC

     અને 


    ∠A=∠A∠A=∠A

     (સામાન્ય ખૂણો).

     




  4. બાખૂબા (SAS) સમરૂપતાની શરત મુજબ, 




    △ADE∼△ABC△ADE∼△ABC

     સાબિત થાય છે.

     




સાચો જવાબ:

સાબિતી (i):





  1.  




    △AEP△AEP

     અને 


    △CDP△CDP

     માં, 


    ∠AEP=∠CDP=90∘∠AEP=∠CDP=90∘

     (વેધ હોવાથી).

     




  2.  




    ∠APE=∠CPD∠APE=∠CPD

     (અભિકોણો). ખૂખૂ શરત મુજબ 


    △AEP∼△CDP△AEP∼△CDP

    .

    સાબિતી (ii):

     




  3.  




    △ABD△ABD

     અને 


    △CBE△CBE

     માં, 


    ∠ADB=∠CEB=90∘∠ADB=∠CEB=90∘

    .

     




  4.  




    ∠B=∠B∠B=∠B

     (સામાન્ય ખૂણો). ખૂખૂ શરત મુજબ 


    △ABD∼△CBE△ABD∼△CBE


     




સાચો જવાબ:

સાબિતી:





  1.  




    △ABE△ABE

     અને 


    △CFB△CFB

     માં, 


    ∠A=∠C∠A=∠C

     (સમાંતરબાજુ ચતુષ્કોણના સામસામેના ખૂણા).

     




  2.  




    ∠ABE=∠CFB∠ABE=∠CFB

     (યુગ્મકોણો, કારણ કે 


    AB∥DCAB∥DC

     અને 


    BEBE

     તેની છેદિકા છે).

     




  3. ખૂખૂ (AA) સમરૂપતાની શરત મુજબ, બે ખૂણા સમાન હોવાથી ત્રિકોણો સમરૂપ થાય.




  4. આમ, 




    △ABE∼△CFB△ABE∼△CFB

     સાબિત થાય છે.

     




સાચો જવાબ:

સાબિતી (i):





  1.  




    △ABC△ABC

     અને 


    △AMP△AMP

     માં, 


    ∠B=∠M=90∘∠B=∠M=90∘

    .

     




  2.  




    ∠A=∠A∠A=∠A

     (સામાન્ય ખૂણો). ખૂખૂ મુજબ 


    △ABC∼△AMP△ABC∼△AMP

    .

    સાબિતી (ii):

     




  3. સમરૂપ ત્રિકોણની અનુરૂપ બાજુઓ સમપ્રમાણમાં હોય છે.




  4. તેથી, 




    CA/PA=BC/MPCA/PA=BC/MP

     સાબિત થાય છે.

     




સાચો જવાબ:

સાબિતી:





  1. આપેલ છે 




    △ABC∼△FEG△ABC∼△FEG

    , તેથી 


    ∠C=∠G∠C=∠G

    .

     




  2. જો ખૂણા સમાન હોય તો તેમના અડધા (દ્વિભાજક) પણ સમાન થાય: 




    ∠ACD=∠FGH∠ACD=∠FGH

    .

     




  3. હવે 




    △DCA△DCA

     અને 


    △HGF△HGF

     માં: 


    ∠A=∠F∠A=∠F

     (સમરૂપતા પરથી) અને 


    ∠ACD=∠FGH∠ACD=∠FGH

    .

     




  4. ખૂખૂ મુજબ 




    △DCA∼△HGF△DCA∼△HGF

    . તેથી તેમની બાજુઓ 


    CD/GH=AC/FGCD/GH=AC/FG

     થાય.

     




સાચો જવાબ:

સાબિતી:





  1.  




    △ABC△ABC

     માં 


    AB=ACAB=AC

     હોવાથી, સમાન બાજુની સામેના ખૂણા સમાન હોય: 


    ∠B=∠C∠B=∠C

    .

     




  2. હવે 




    △ABD△ABD

     અને 


    △ECF△ECF

     ને ધ્યાનમાં લો.

     




  3.  




    ∠ADB=∠EFC=90∘∠ADB=∠EFC=90∘

     (આપેલ વેધ મુજબ).

     




  4.  




    ∠B=∠C∠B=∠C

     (ઉપર સાબિત કર્યું).

     




  5. ખૂખૂ (AA) સમરૂપતાની શરત મુજબ, 




    △ABD∼△ECF△ABD∼△ECF

     સાબિત થાય છે.

     




સાચો જવાબ:

સાબિતી:





  1. આપેલ છે: 




    AB/PQ=BC/QR=AD/PMAB/PQ=BC/QR=AD/PM

    .

     




  2. મધ્યગા બાજુને દુભાગે છે, તેથી 




    BC=2BDBC=2BD

     અને 


    QR=2QMQR=2QM

    . કિંમત મૂકતા: 


    AB/PQ=2BD/2QM=AD/PM⟹AB/PQ=BD/QM=AD/PMAB/PQ=2BD/2QM=AD/PM⟹AB/PQ=BD/QM=AD/PM

    .

     




  3. બાબાબા (SSS) મુજબ, 




    △ABD∼△PQM△ABD∼△PQM

    , તેથી 


    ∠B=∠Q∠B=∠Q

    .

     




  4. હવે આખા ત્રિકોણ 




    △ABC△ABC

     અને 


    △PQR△PQR

     માં: 


    AB/PQ=BC/QRAB/PQ=BC/QR

     અને 


    ∠B=∠Q∠B=∠Q

     (સાબિત કર્યું).

     




  5. બાખૂબા (SAS) મુજબ, 




    △ABC∼△PQR△ABC∼△PQR

     સાબિત થાય છે.

     






સાચો જવાબ:

સાબિતી:





  1.  




    △ADC△ADC

     અને 


    △BAC△BAC

     ને ધ્યાનમાં લો.

     




  2.  




    ∠ADC=∠BAC∠ADC=∠BAC

     (રકમમાં આપેલ છે).

     




  3.  




    ∠C=∠C∠C=∠C

     (બંને ત્રિકોણમાં સામાન્ય ખૂણો છે).

     




  4. ખૂખૂ (AA) મુજબ, 




    △ADC∼△BAC△ADC∼△BAC

    .

     




  5. સમરૂપતા મુજબ બાજુઓનો ગુણોત્તર: 




    CA/CB=CD/CACA/CB=CD/CA

    .

     




  6. ચોકડી ગુણાકાર કરતા: 




    CA2=CB⋅CDCA2=CB⋅CD

     સાબિત થાય છે.

     




સાચો જવાબ:

સાબિતી: (આ દાખલો રચના માંગી લે છે)





  1.  




    ADAD

     ને 


    EE

     સુધી લંબાવો જેથી 


    AD=DEAD=DE

    . 


    ABECABEC

     સમાંતરબાજુ ચતુષ્કોણ બનશે. તે જ રીતે 


    PQRFPQRF

     બનાવો.

     




  2. બાજુઓના ગુણોત્તર પરથી સાબિત થશે કે 




    △ABE∼△PQF△ABE∼△PQF

    .

     




  3. તેના પરથી ખૂણા સમાન થશે અને છેવટે 




    ∠A=∠P∠A=∠P

     મળશે.

     




  4. બાખૂબા શરત મુજબ 




    △ABC∼△PQR△ABC∼△PQR

     સાબિત થાય છે.

     




સાચો જવાબ:

ગણતરી:





  1. એક જ સમયે સૂર્યનો ઉત્સેધકોણ સમાન હોય, તેથી વાંસ અને મિનારાથી બનતા ત્રિકોણો સમરૂપ થાય.




  2.  




    વાંસની ઊંચાઈમિનારાની ઊંચાઈ=વાંસનો પડછાયોમિનારાનો પડછાયોમિનારાની ઊંચાઈવાંસની ઊંચાઈ​=મિનારાનો પડછાયોવાંસનો પડછાયો​

    .

     




  3.  




    6/h=4/286/h=4/28

    .

     




  4.  




    6/h=1/76/h=1/7

     (કારણ કે 


    4×7=284×7=28

    ).

     




  5.  




    h=6×7=42h=6×7=42

     મીટર. મિનારાની ઊંચાઈ 42 મીટર છે.

     




સાચો જવાબ:


  1.  




    △ABC∼△PQR△ABC∼△PQR

     હોવાથી, 


    AB/PQ=BC/QRAB/PQ=BC/QR

     અને 


    ∠B=∠Q∠B=∠Q

    .

     




  2. મધ્યગા હોવાથી 




    BC=2BDBC=2BD

     અને 


    QR=2QMQR=2QM

    .

     




  3. ગુણોત્તર થશે: 




    AB/PQ=2BD/2QM⟹AB/PQ=BD/QMAB/PQ=2BD/2QM⟹AB/PQ=BD/QM

    .

     




  4. હવે 




    △ABD△ABD

     અને 


    △PQM△PQM

     માં: 


    AB/PQ=BD/QMAB/PQ=BD/QM

     અને 


    ∠B=∠Q∠B=∠Q

    .

     




  5. બાખૂબા (SAS) શરત મુજબ 




    △ABD∼△PQM△ABD∼△PQM

    .

     




  6. તેથી તેમની બાજુઓનો ગુણોત્તર 




    AB/PQ=AD/PMAB/PQ=AD/PM

     સાબિત થાય છે.

     




```php
Warning: session_start(): Session cannot be started after headers have already been sent in /home/u367000040/domains/gyanistudent.in/public_html/footer.php on line 8
```