ધોરણ 10 | విષય: Sanskrit
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| (1) शरीरे | शरीरयोः | शरीरेषु |
| (2) जनः | जनૌ | जनाः |
| (3) लोकात | लोकाभ्याम् | लोकेभ्यः |
| (4) प्रवृत्तिः | प्रवृत्ती | प्रवृत्तयः |
(1) न जायते म्रियते वा कदाचित् आत्मा ।
(2) कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
(3) श्रद्धावान् लभते ज्ञानम् ।
(4) बन्धं मोक्षं च यो वेत्ति સા બુદ્ધિઃ સાત્ત્વિકી ।
(1) आत्मा हन्यमाने शरीरे न हन्यते । (શરીરે ના સ્થાને)
प्रश्नवाक्यम्: आत्मा कीदृशे न हन्यते ? / आत्मा कुत्र न हन्यते ?
(2) ज्ञानं लब्ध्वा शान्તિમ્ અધિગચ્છતિ । (જ્ઞાનમ્ ના સ્થાને)
प्रश्नवाक्यम्: किम् लब्ध्वा शान्तिम् अधिगच्छति ?
(3) सुकृतिनः जनाः मां भजन्ते । (સુકૃતિનઃ ના સ્થાને)
प्रश्नवाक्यम्: कीदृशाः जनाः मां भजन्ते ?
(4) सा बुद्धिः सात्त्विकी वर्तते । (સાત્ત્વિકી ના સ્થાને)
प्रश्नवाक्यम्: सा बुद्धिः कीदृशी वर्तते ?
(1) अजो नित्यः = अजः + नित्यः
(2) शाश्वतोऽयम् = शाश्वतः + अयम्
(3) कर्मण्येवाधिकारस्ते = कर्मणि + एव + अधिकारः + ते
(4) सङ्गोऽस्त्वकर्मणि = सङ्गः + अस्तु + अकर्मणि
(1) गीतामृतम् : गीतायाः अमृतम् - षष्ठी तत्पुरुष समास
(2) अपरिहार्ये : न परिहार्यः तस्मिन् - नञ् तत्पुरुष समास
(3) संयतेन्द्रियः : संयतानि इन्द्रियाणि यस्य सः - बहुव्रीहि समास
(4) हर्षामर्षभयोद्वेगाः : हर्षः च अमर्षः च भयं च उद्वेगઃ ચ તૈઃ - इतरेतर द्वंद्व समास
(5) भयाभये : भयं च अभयं च - इतरेतर द्वंद्व समास
(1)
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
(2)
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥
અનુવાદ: તારો કર્મ કરવામાં જ અધિકાર છે, તેના ફળમાં ક્યારેય નહીં. તું કર્મના ફળની ઈચ્છા વાળો ન થા અને કર્મ ન કરવામાં તારી આસક્તિ ન થાઓ.
અર્થવિસ્તાર: પ્રસ્તુત શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગીતાના સર્વશ્રેષ્ઠ 'કર્મયોગ'નો સિદ્ધાંત આપ્યો છે. મનુષ્યે પોતાનું કર્તવ્ય કર્મ નિષ્કામ ભાવે (ફળની આશા રાખ્યા વગર) કરવું જોઈએ. જ્યારે માણસ ફળની ચિંતા કરે છે ત્યારે તે પોતાના મુખ્ય કાર્ય પર ધ્યાન આપી શકતો નથી અને તણાવ અનુભવે છે. શ્રીકૃષ્ણ અહીં બે બાબતોની ચેતવણી આપે છે: પ્રથમ, ફળની અપેક્ષા રાખીને અહંકાર ન કરવો અને બીજું, જો ફળ ન મળવાનું હોય તો નિરાશ થઈને કર્મ કરવાનું છોડી ન દેવું (અકર્મણ્ય ન બનવું). સાચો કર્મયોગી એ છે જે ફળની ચિંતા છોડીને ઈશ્વર પર ભરોસો રાખી સખત મહેનત કરે છે.
અનુવાદ: શ્રદ્ધાવાન, સાવધાન અને જેની ઇન્દ્રિયો કાબૂમાં છે તેવી વ્યક્તિ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને તે ટૂંક સમયમાં જ પરમ શાંતિ પામે છે.
અર્થવિસ્તાર: આ શ્લોકમાં જ્ઞાન પ્રાપ્તિ માટેની અનિવાર્ય લાયકાતો અને જ્ઞાનનું અંતિમ પરિણામ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. જ્ઞાન મેળવવા માટે મુખ્ય ત્રણ બાબતો જરૂરી છે:
શ્રદ્ધા: ગુરુ અને શાસ્ત્રોના વચનોમાં અતૂટ વિશ્વાસ.
તત્પરતા: જ્ઞાન મેળવવા માટેની જિજ્ઞાસા અને સજાગતા.
જીતેન્દ્રિયતા: મન અને ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ. જે વ્યક્તિમાં આ ત્રણેય ગુણો હોય છે તે સાચું જ્ઞાન મેળવી શકે છે. ભૌતિક સંપત્તિથી ક્યારેય કાયમી શાંતિ મળતી નથી, પરંતુ આત્મજ્ઞાન થતાં જ મનની બધી જ ચિંતાઓ અને વિકારો દૂર થઈ જાય છે અને મનુષ્ય પરમ શાંતિનો અનુભવ કરે છે.
અનુવાદ: હે અર્જુન! હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ચાર પ્રકારના સદાચારી (પુણ્યશાળી) માણસો મને ભજે છે: ૧. આર્ત (દુઃખી), ૨. જિજ્ઞાસુ (જાણવાની ઈચ્છાવાળો), ૩. અર્થાર્થી (ધન-પદની ઈચ્છાવાળો) અને ૪. જ્ઞાની.
અર્થવિસ્તાર: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અહીં પોતાના ભક્તોના ચાર પ્રકારો વિશે સમજાવે છે. સંસારમાં ઈશ્વરની આરાધના કરનારા લોકો આ ચાર શ્રેણીમાં વહેંચાયેલા છે:
આર્ત ભક્ત: જે કોઈ મોટી મુશ્કેલી, રોગ કે સંકટ સમયે ભગવાનને યાદ કરે છે (જેમ કે દ્રૌપદી કે ગજેન્દ્ર).
જિજ્ઞાસુ ભક્ત: જે ઈશ્વરના સાચા સ્વરૂપને, સૃષ્ટિના રહસ્યને જાણવા માંગે છે (જેમ કે રાજા પરીક્ષિત).
અર્થાર્થી ભક્ત: જે ભૌતિક સુખ, ધન, સંતાન કે મોભો મેળવવા ભગવાનની પૂજા કરે છે (જેમ કે ધ્રુવ).
જ્ઞાની ભક્ત: જે બધી જ માયાથી પર થઈને માત્ર ઈશ્વરને જ સર્વસ્વ માને છે. શ્રીકૃષ્ણ આ ચારેય ભક્તોને પુણ્યશાળી (સુકૃતિનઃ) કહે છે, કારણ કે તેઓ ગમે તે બહાને પણ ભગવાનના શરણે આવે છે. જો કે, આ બધામાં 'જ્ઞાની ભક્ત' શ્રેષ્ઠ છે કારણ કે તેની ભક્તિ નિઃસ્વાર્થ હોય છે.