ધોરણ 10 | విષય: Sanskrit
(1) युधिष्ठिरः धर्मस्य पुत्रः ।
प्रश्नवाक्यम्: युधिष्ठिरः कस्य पुत्रः ?
(2) गङ्गा कैलासं न नयति ।
प्रश्नवाक्यम्: का कैलासं न नयति ?
(3) वृक्षस्याग्रे फलं दृष्टम् ।
प्रश्नवाक्यम्: वृक्षस्याग्रे किम् दृष्टम् ?
(1) अपवर्गप्रदास्तु = अपवर्गप्रदाः + तु
(2) अपूर्वोऽयम् = अपूर्वः + अयम्
(3) पितुराज्ञा = पितुः + आज्ञा
(4) द्विगुरपि = द्विगुः + अपि
(1) गुरुवचनम् – षष्ठी तत्पुरुष समास
(2) फलाग्रे – षष्ठी तत्पुरुष समास
(3) गानसरस्वती – मयूरव्यंसकादित्वात् कर्मधारय समास
(4) बहुव्रीहि: – बहुव्रीहि समास
(1) हिताय – हित (नपुंसकलिंग), चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
(2) हंसस्य – हंस (पुंल्लिङ्ग), षष्ठी विभक्ति, एकवचन
(3) मया – अस्मद् (सर्वनाम), तृतीया विभक्ति, एकवचन
(4) कमललोचने – कमललोचना (स्त्रीलिंग), सम्बोधन विभक्ति, एकवचन
શ્લોકમાં શ્લેષ અલંકાર દ્વારા ચમત્કૃતિ સર્જાઈ છે. વ્યાકરણમાં 'પ-વર્ગ' એટલે પ, ફ, બ, ભ, મ એમ પાંચ અક્ષરો. શિવની મૂર્તિ પણ આ પાંચ અક્ષરોથી શરૂ થતા વિશેષણોથી બનેલી છે:
વિના-ળિ (પિનાકી): હાથમાં પિનાક ધનુષ્ય ધારણ કરનાર.
બાલેન્દુ (બાલ+ઇન્દુ): ભાલ પ્રદેશ પર બાળચંદ્રને ધારણ કરનાર.
મમ્મ (ભસ્મ): શરીર પર ભસ્મ લગાવનાર.
મન્દ્રાનિીયુતા (મન્દાકિનીયુતા): મસ્તક પર ગંગાજીને ધારણ કરનાર. આમ, પિનાક, બાળચંદ્ર, ભસ્મ, ભગવાન્ અને મન્દાકિની (ગંગા) જેવા પાંચ વિશેષણો પ-વર્ગના પાંચ અક્ષરો (પ, ફ, બ, ભ, મ) સાથે સામ્ય ધરાવીને શિવની મૂર્તિની રચના કરે છે, જે મોક્ષ આપનારી છે.
અનુવાદ: હે ભગવાન્! શું સ્વીકારવા યોગ્ય છે? ગુરુનું વચન. ત્યાગ કરવા યોગ્ય શું છે? ન કરવા યોગ્ય કાર્ય (અકાર્ય). સાચા ગુરુ કોણ છે? જેઓ પરમતત્ત્વને પામેલા છે અને જેઓ હંમેશાં શિષ્યના હિત માટે તત્પર રહે છે.
અર્થવિસ્તાર: આ શ્લોકમાં માનવજીવનના કલ્યાણ માટે સુંદર પ્રશ્નોત્તરી કરવામાં આવી છે. સંસારમાં સાચો માર્ગ જાણવા માટે ગુરુની આજ્ઞા સર્વોપરી છે, તેથી ગુરુવચન હંમેશાં સ્વીકારવું જોઈએ. સમાજ અને ધર્મની વિરુદ્ધના કાર્યો (અકાર્ય) ત્યાજવા યોગ્ય છે. સાચા ગુરુ એ જ છે જેઓ માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન નહીં પણ પરમતત્ત્વનો સાક્ષાત્કાર કરી ચૂક્યા હોય અને નિઃસ્વાર્થ ભાવે શિષ્યના ઉદ્ધાર માટે કાર્યરત હોય. આ શ્લોક આપણને સન્માર્ગે ચાલવાની પ્રેરણા આપે છે.
અનુવાદ: જેવી રીતે ગાનરૂપી સરસ્વતી (સંગીત) માણસને કૈલાસ પર્વત પર (અથવા પરમાનંદ તરફ) લઈ જાય છે, તેવી રીતે (તે ઊંચાઈ પર) ન તો ગંગા નદી લઈ જઈ શકે છે કે ન તો સરસ્વતી નદી લઈ જઈ શકે છે.
અર્થવિસ્તાર: આ શ્લોકમાં પદછેદ દ્વારા ઉત્તમ ચમત્કૃતિ સર્જાઈ છે. પ્રથમ પંક્તિમાં 'ગાનસરસ્વતી' એટલે કે ઉત્તમ સંગીત અથવા કલાની વાત છે, જે માણસને મોક્ષ કે ઉચ્ચ આનંદની અનુભૂતિ કરાવે છે. બીજી પંક્તિમાં 'ન ગંગા ન સરસ્વતી' નો અર્થ થાય છે કે પવિત્ર નદીઓ ગંગા કે સરસ્વતી પણ સંગીત જેટલો ત્વરિત આનંદ આપી શકતી નથી. બીજા અર્થમાં, 'નગં' એટલે પર્વત. ગાન રૂપી સરસ્વતી કૈલાસ પર્વત સુધી પહોંચાડે છે, જ્યારે નદીઓ ત્યાં પહોંચાડી શકતી નથી કારણ કે તે કૈલાસ પરથી નીચે વહે છે, ઉપર જતી નથી. આમ, કલા અને સંગીતનો મહિમા નદીઓ કરતા પણ ઉચ્ચ દર્શાવ્યો છે.