ધોરણ 10 | విષય: Sanskrit
(1) नवमित्यवद्यम् = नवम् + इति + अवद्यम्
(2) कुसुमादपि = कुसुमात् + अपि
(3) अन्यस्माल्लब्धपदो नीचः = अन्यस्मात् + लब्धपदः + नीचः
(4) यो याति = यः + याति
(5) विनाशकालेऽपि = विनाशकाले + अपि
(1) सुबद्धमूल – सुबद्धमूल → बहुव्रीहि समास
(2) लोकोत्तराणाम् – लोकेभ्यः उत्तराः, तेषाम् → पंचमी तत्पुरुष समास
(3) लब्धपदः – लब्धं पदं येन सः → बहुव्रीहि समास
(4) वालुकानिकरः – वालुकायाः निकरः → षष्ठी तत्पुरुष समास
(5) परहितनिरतः – परेषाम् हिते निरतः → सप्तमी तत्पुरुष समास (અથવા ઉપપદ તત્પુરુષ)
અનુવાદ: સમય બદલાતાં (કાળ વીતતાં) કેળવણી-વિદ્યા નાશ પામે છે, ખૂબ મજબૂત મૂળવાળા વૃક્ષો પણ પડી જાય છે, જળાશયમાં રહેલું પાણી પણ સુકાઈ જાય છે; પરંતુ હોમેલું (યજ્ઞમાં આપેલું આહુતિ) અને દાનમાં આપેલું તેમ જ રહે છે (તેનો ક્યારેય નાશ થતો નથી).
અર્થવિસ્તાર: મહાકવિ ભાસ રચિત 'કર્ણભાર' નાટકમાંથી લેવાયેલા આ શ્લોકમાં દાન અને સત્કર્મનો મહિમા ગાવામાં આવ્યો છે. જગતમાં ભૌતિક વસ્તુઓ જેવી કે મોટા વૃક્ષો, જળાશયો અને સમય જતાં મેળવેલી વિદ્યા પણ નષ્ટ થઈ શકે છે, પરંતુ મનુષ્ય દ્વારા કરવામાં આવેલો યજ્ઞ (હોમેલું) અને ગરીબોને આપેલું દાન એ અક્ષય પુણ્ય બનીને સદાકાળ અમર રહે છે. કર્ણ પોતાના કવચ-કુંડળનું દાન આપીને જ અમર થયો હતો. તેથી માણસે સત્કર્મ અને દાન કરતા રહેવું જોઈએ.
અનુવાદ: સામાન્ય માણસોથી ચડિયાતી કોટિના (મહાપુરુષોના) વજ્ર કરતાં પણ કઠોર અને પુષ્પ કરતાં પણ કોમળ એવા મનને ખરેખર કોણ જાણવા સમર્થ છે?
અર્થવિસ્તાર: મહાકવિ ભવભૂતિના 'ઉત્તરરામચરિતમ્' માંથી લેવાયેલો આ શ્લોક મહાપુરુષોના અદ્ભુત ચરિત્રને દર્શાવે છે. રામ જેવા મહાપુરુષો જ્યારે રાષ્ટ્રધર્મ કે સત્યના પાલનની વાત આવે ત્યારે પોતાના મનને વજ્ર જેવું કઠોર બનાવીને પત્ની સીતાનો ત્યાગ પણ કરી દે છે; પરંતુ જ્યારે સામાન્ય પ્રજા કે સ્નેહીજનો પ્રત્યે કરુણાની વાત આવે ત્યારે તેમનું હૃદય ફૂલ જેવું કોમળ બની જાય છે. આવા અસાધારણ પુરુષોના હૃદયને સમજવું સામાન્ય માણસ માટે અશક્ય છે.
અનુવાદ: સુખ ખરેખર દુઃખો અનુભવીને જ શોભે છે, જેમ ગાઢ અંધકારમાં દીવાનું દર્શન શોભે છે. સુખમાંથી જે માણસ દરિદ્રતામાં (ગરીબીમાં) આવી પડે છે, તે શરીર ધારણ કરેલો હોવા છતાં મરેલાની જેમ જીવે છે.
અર્થવિસ્તાર: મહાકવિ શૂદ્રકના 'મૃચ્છકટિકમ્' નાટકમાંથી લેવાયેલા આ શ્લોકમાં સુખ-દુઃખના ચક્ર અને ગરીબીના દર્દનું સુંદર આલેખન છે. જેવી રીતે ધોળા દિવસે દીવાની કોઈ કિંમત નથી હોતી પણ ગાઢ અંધારામાં તે પ્રકાશ આપે છે, તેમ સતત સુખ ભોગવનારને સુખની કિંમત નથી સમજાતી, પણ દુઃખ પછી મળતું સુખ અત્યંત આનંદદાયી હોય છે. વળી, જે માણસ પહેલા ખૂબ ધનવાન હોય અને અચાનક ગરીબ થઈ જાય, તેની સ્થિતિ સમાજમાં બહુ દયનીય બને છે, તે જીવતો હોવા છતાં મરેલા સમાન અસહ્ય પીડા ભોગવે છે.