chapter 2

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D) 10

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B) HCl

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D) 16 mL

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C) એન્ટાસિડ (પ્રતિઍસિડ)

સાચો જવાબ:

(a) મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ + ઝિંક → ઝિંક સલ્ફેટ + હાઇડ્રોજન વાયુ

$$\text{Zn (s)} + \text{H}_2\text{SO}_4 \text{ (aq)} \rightarrow \text{ZnSO}_4 \text{ (aq)} + \text{H}_2\uparrow \text{ (g)}$$

(b) મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ + મૅગ્નેશિયમ → મૅગ્નેશિયમ ક્લોરાઇડ + હાઇડ્રોજન વાયુ

$$\text{Mg (s)} + 2\text{HCl (aq)} \rightarrow \text{MgCl}_2 \text{ (aq)} + \text{H}_2\uparrow \text{ (g)}$$

(c) મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ + ઍલ્યુમિનિયમ → ઍલ્યુમિનિયમ સલ્ફેટ + હાઇડ્રોજન વાયુ

$$2\text{Al (s)} + 3\text{H}_2\text{SO}_4 \text{ (aq)} \rightarrow \text{Al}_2(\text{SO}_4)_3 \text{ (aq)} + 3\text{H}_2\uparrow \text{ (g)}$$

(d) મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ + આયર્ન (લોખંડ) → આયર્ન (II) ક્લોરાઇડ + હાઇડ્રોજન વાયુ

$$\text{Fe (s)} + 2\text{HCl (aq)} \rightarrow \text{FeCl}_2 \text{ (aq)} + \text{H}_2\uparrow \text{ (g)}$$

સાચો જવાબ:

• 
  

  પ્રવૃત્તિ:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     ગ્લુકોઝ, આલ્કોહોલ અને મંદ $\text{HCl}$ ના દ્રાવણો અલગ-અલગ તૈયાર કરો.

     
     
  
  
  2. 
     

     બીકરમાં એક રબરના બૂચ પર બે ખીલીઓ લગાવી તેને $6\text{ V}$ ના વીજકોષ, સ્વિચ અને બલ્બ સાથે પરિપથમાં જોડો.

     
     
  
  
  3. 
     

     પહેલાં બીકરમાં મંદ $\text{HCl}$ ઉમેરી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરો. બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.

     
     
  
  
  4. 
     

     હવે દ્રાવણ બદલીને ગ્લુકોઝ અને ત્યારબાદ આલ્કોહોલનું દ્રાવણ ઉમેરી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરો. બંને કિસ્સામાં બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી.

     
     
  
  
  
  


• 
  

  તારણ: ગ્લુકોઝ અને આલ્કોહોલ જલીય દ્રાવણમાં આયનીકરણ પામીને $\text{H}^+$ આયનો મુક્ત કરતા નથી, તેથી તેઓ વિદ્યુતનું વહન કરતા નથી અને ઍસિડ તરીકે વર્ગીકૃત થતા નથી.

  
  

સાચો જવાબ:

• 
  

  નિસ્યંદિત પાણી શુદ્ધ હોય છે અને તેમાં ઓગળેલા ક્ષારો કે મુક્ત આયનો હોતા નથી, તેથી તે વિદ્યુતનું વહન કરતું નથી.

  
  


• 
  

  વરસાદી પાણી વાતાવરણમાંથી પસાર થતી વખતે તેમાં રહેલા $\text{CO}_2, \text{SO}_2$ જેવા વાયુઓ ઓગળીને ઍસિડ (જેમ કે કાર્બોનિક ઍસિડ) બનાવે છે, જે આયનીકરણ પામી મુક્ત આયનો ઉત્પન્ન કરે છે. આ આયનોની હાજરીને કારણે વરસાદી પાણી વિદ્યુતનું વહન કરે છે.

  
  

સાચો જવાબ: ઍસિડની ઍસિડિક વર્તણૂક તેમાં રહેલા હાઇડ્રોજન આયનો ($\text{H}^+$ અથવા $\text{H}_3\text{O}^+$) ને આભારી છે. ઍસિડમાંથી $\text{H}^+$ આયનોનું અલગ થવું માત્ર પાણીની હાજરીમાં જ શક્ય બને છે. પાણીની ગેરહાજરીમાં આયનો મુક્ત ન થતા હોવાથી ઍસિડ ઍસિડિક વર્તણૂક દર્શાવતા નથી.

સાચો જવાબ:

• 
  

  (a) તટસ્થ: દ્રાવણ D ($\text{pH} = 7$)

  
  


• 
  

  (b) પ્રબળ બેઝિક: દ્રાવણ C ($\text{pH} = 11$)

  
  


• 
  

  (c) પ્રબળ ઍસિડિક: દ્રાવણ B ($\text{pH} = 1$)

  
  


• 
  

  (d) નિર્બળ ઍસિડિક: દ્રાવણ A ($\text{pH} = 4$)

  
  


• 
  

  (e) નિર્બળ બેઝિક: દ્રાવણ E ($\text{pH} = 9$)

  
  


• 
  

  $\text{H}^+$ આયનની સાંદ્રતાના ચડતા ક્રમમાં ગોઠવણી ($\text{pH}$ ઘટે તેમ સાંદ્રતા વધે):

  
  $$\text{C (11)} < \text{E (9)} < \text{D (7)} < \text{A (4)} < \text{B (1)}$$

સાચો જવાબ:

કસનળી A માં અતિ તીવ્ર ઉભરા મળશે.

• 
  

  કારણ: હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ($\text{HCl}$) એ પ્રબળ ઍસિડ છે અને તેનું સંપૂર્ણ આયનીકરણ થાય છે, જેથી ખૂબ જ ઝડપથી વધુ માત્રામાં $\text{H}^+$ આયનો મળે છે. જ્યારે એસિટિક ઍસિડ ($\text{CH}_3\text{COOH}$) એ નિર્બળ ઍસિડ હોવાથી ધીમેથી પ્રક્રિયા કરે છે.

  
  

સાચો જવાબ:

દૂધમાંથી દહીં બને ત્યારે તેની $\text{pH}\ 6$ થી ઘટીને ઓછી (ઍસિડિક) થાય છે.

• 
  

  કારણ: દહીં બનવાની ક્રિયા દરમિયાન લૅક્ટિક ઍસિડ બૅક્ટેરિયા દ્વારા લૅક્ટિક ઍસિડ ઉત્પન્ન થાય છે, જે ઍસિડિક હોવાથી દ્રાવણની $\text{pH}$ ઘટાડે છે.

  
  

સાચો જવાબ:

(a) તાજા દૂધની $\text{pH}$ ને $6$ થી થોડી બેઝિક તરફ શા માટે ફેરવે છે?

ઉત્તર: બેકિંગ સોડા બેઝિક સ્વભાવ ધરાવે છે. દૂધને થોડું બેઝિક બનાવવાથી તેમાં ઝડપથી ઍસિડ બનતો નથી, જેથી દૂધ લાંબા સમય સુધી ખાટું થતું નથી અને બગડવાથી બચે છે.

(b) આવું દૂધ દહીં બનવા માટે વધુ સમય શા માટે લે છે?

ઉત્તર: બેકિંગ સોડા ઉમેરેલું દૂધ થોડું બેઝિક હોય છે. દહીં બનવા માટે દૂધમાં ઉત્પન્ન થતા લૅક્ટિક ઍસિડને પહેલાં આ બેઝિકતાને તટસ્થ કરવી પડે છે અને ત્યારબાદ જ દૂધ જામવાની ક્રિયા શરૂ થાય છે, તેથી વધુ સમય લાગે છે.

સાચો જવાબ: પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ ભેજ (પાણી) સાથે સહેલાઈથી પ્રક્રિયા કરીને શોષી લે છે અને તે કઠણ ઘન પદાર્થ જિપ્સમમાં ફેરવાઈ જાય છે, જેથી તેનો ઉપયોગ થઈ શકતો નથી. આથી તેને ભેજમુક્ત પાત્રમાં રાખવું જોઈએ.

સાચો જવાબ:

ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે પ્રક્રિયા થઈ ક્ષાર અને પાણી બનવાની પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા કહે છે.

$$\text{ઍસિડ} + \text{બેઇઝ} \rightarrow \text{ક્ષાર} + \text{પાણી}$$

• 
  

  ઉદાહરણ ૧:

  
  $$\text{NaOH (aq)} + \text{HCl (aq)} \rightarrow \text{NaCl (aq)} + \text{H}_2\text{O (l)}$$


• 
  

  ઉદાહરણ ૨:

  
  $$\text{Mg(OH)}_2\text{ (aq)} + 2\text{HCl (aq)} \rightarrow \text{MgCl}_2\text{ (aq)} + 2\text{H}_2\text{O (l)}$$

સાચો જવાબ:

• 
  

  વોશિંગ સોડા (ધોવાના સોડા)ના ઉપયોગો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     કાચ, સાબુ અને કાગળ ઉદ્યોગમાં વપરાય છે.

     
     
  
  
  2. 
     

     પાણીની સ્થાયી કઠિનતા દૂર કરવા માટે વપરાય છે.

     
     
  
  
  
  


• 
  

  બેકિંગ સોડાના ઉપયોગો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     બેકિંગ પાઉડર બનાવી પાઉં, કેક કે ઢોકળાને પોચા અને ફૂલેલા બનાવવા માટે.

     
     
  
  
  2. 
     

     એન્ટાસિડ તરીકે પેટની ઍસિડિટી દૂર કરવા માટે.