ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
ભારતમાં આબોહવા, જમીન, સિંચાઈ અને આર્થિક વળતરના આધારે ખેતીના મુખ્ય 6 પ્રકારો છે, જેની વિગત નીચે મુજબ છે:
જીવનનિર્વાહ ખેતી (મુદ્દો ૧): ભારતના મોટાભાગના ખેડૂતો પાસે નાના કદના ખેતરો છે અને તેમની આર્થિક સ્થિતિ નબળી હોવાથી આ ખેતી કરવી પડે છે.
જીવનનિર્વાહ ખેતી (મુદ્દો ૨): આ ખેતીમાં થતું અનાજનું ઉત્પાદન ખેડૂતના પોતાના પરિવારના ભરણપોષણમાં જ વપરાઈ જાય છે, તેથી તેને આત્મનિર્વાહ ખેતી પણ કહે છે.
સૂકી ખેતી (મુદ્દો ૩): જ્યાં વરસાદ ઓછો પડે છે, સિંચાઈની સગવડ અપૂરતી છે અને ખેતી માત્ર વરસાદ પર આધારિત હોય ત્યાં આ પ્રકારની ખેતી થાય છે.
સૂકી ખેતી (મુદ્દો ૪): અહીં જમીનમાં સંગ્રહાયેલા ભેજના આધારે વર્ષમાં માત્ર એક જ પાક (જેમ કે ઘઉં, જુવાર કે ચણા) લેવામાં આવે છે.
આર્દ્ર (ભીની) ખેતી (મુદ્દો ૫): જ્યાં વરસાદનું પ્રમાણ ઘણું વધારે હોય અને સિંચાઈની પૂરતી સગવડ હોય ત્યાં આ ભીની ખેતી કરવામાં આવે છે.
આર્દ્ર (ભીની) ખેતી (મુદ્દો ૬): વરસાદ ન પડે કે ઓછો પડે તો પણ સિંચાઈ દ્વારા વર્ષમાં એક કરતાં વધુ પાક (ડાંગર, શેરડી, કપાસ) લઈ શકાય છે.
સ્થળાંતરિત (ઝૂમ) ખેતી (મુદ્દો ૭): આ ખેતીમાં જંગલોના વૃક્ષો કાપીને, તેને સળગાવીને જમીન સાફ કરીને બે-ત્રણ વર્ષ ખેતી કરવામાં આવે છે.
સ્થળાંતરિત (ઝૂમ) ખેતી (મુદ્દો ૮): જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટતાં તે વિસ્તાર છોડીને બીજી જગ્યાએ આ જ રીતે ખેતી શરૂ કરાય છે, જેમાં ઉત્પાદન ખૂબ ઓછું આવે છે.
બાગાયતી ખેતી (મુદ્દો ૯): આ એક ખાસ પ્રકારે થતી ખેતી છે જેમાં લાંબા સમય સુધી ઉત્પાદન આપતા પાકો જેમ કે રબર, ચા, કૉફી અને ફળો ઉછેરવામાં આવે છે.
બાગાયતી ખેતી (મુદ્દો ૧૦): આ ખેતીમાં વધુ મૂડી રોકાણ, આધુનિક ટેકનોલોજી, ખાતર, સિંચાઈ, કુશળ કામદારો અને પરિવહનની ઉત્તમ સગવડ જરૂરી છે.
સઘન ખેતી (મુદ્દો ૧૧): જ્યાં સિંચાઈની સુવિધા સારી છે ત્યાં રાસાયણિક ખાતરો, જંતુનાશકો અને યંત્રોના મોટા પાયે ઉપયોગથી આ ખેતી કરાય છે.
સઘન ખેતી (મુદ્દો ૧૨): આ ખેતીમાં રોકડિયા પાકોનું વાવેતર વધુ થાય છે અને હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદન ઘણું ઊંચું મળે છે, તેથી તેને 'વ્યાપારી ખેતી' પણ કહે છે.
સરકારે જમીનની માલિકી, ખેત ધિરાણ અને ખેત પેદાશના વેચાણ અંગે કરેલા કાયદાકીય સુધારાઓ નીચે મુજબ ૧૨ મુદ્દામાં છે:
જમીનદારી પ્રથા નાબૂદી: સરકારે દેશમાંથી જૂની અને શોષણયુક્ત જમીનદારી પ્રથા નાબૂદ કરીને ખેડૂતોનું થતું આર્થિક શોષણ અટકાવ્યું છે.
ખેડે તેની જમીન: 'ખેડે તેની જમીન' ના સાચા કાયદા દ્વારા જમીન ખેડનારા ગણોતિયાઓને જમીન માલિકીનો સાચો હક્ક આપવામાં આવ્યો છે.
જમીન તોચ મર્યાદા: જમીન તોચ મર્યાદાના કાયદા દ્વારા વ્યક્તિગત જમીન રાખવાની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરી જમીનની અસમાન વહેંચણી દૂર કરાઈ છે.
કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC): ખેડૂતોને ખેતીના કામ માટે સરળતાથી નાણાં મળી રહે તે માટે સરકાર દ્વારા 'કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ' ની યોજના શરૂ કરાઈ છે.
બેંકો દ્વારા ધિરાણ: રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકો, સહકારી બેંકો અને ગ્રામીણ બેંકો દ્વારા ખેડૂતોને ખૂબ જ ઓછા વ્યાજે ખેતી વિષયક લોન (ધિરાણ) આપવામાં આવે છે.
સરકારી સબસીડી: બિયારણ, આધુનિક ખાતરો અને જંતુનાશક દવાઓ ખરીદવા માટે સરકાર ખેડૂતોને મોટી આર્થિક સબસીડી અને સહાય આપે છે.
પ્રધાનમંત્રી પાક વીમા યોજના: આ યોજના હેઠળ ખેડૂતોને તેમના પાકનું વીમાકીય રક્ષણ પૂરું પાડવામાં આવે છે, જેથી નુકસાન સામે આર્થિક ટેકો મળે છે.
કુદરતી આફતોમાં મદદ: દુષ્કાળ, અતિવૃષ્ટિ કે વાવાઝોડાને કારણે પાક નિષ્ફળ જાય ત્યારે સરકાર દ્વારા ખેડૂતોને સીધી આર્થિક સહાય (પેકેજ) અપાય છે.
નિયંત્રિત બજારો (APMC): ખેત પેદાશોના વેચાણમાં ખુલ્લી હરાજીની પ્રક્રિયા કાયદેસર કરીને માર્કેટ યાર્ડ (APMC) ની વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત કરાઈ છે.
ઓનલાઇન બજાર (e-NAM): ખેડૂતો પોતાનો માલ દેશના કોઈપણ બજારમાં ઓનલાઇન વેચી શકે તે માટે 'ઇ-નામ' (National Agriculture Market) યોજના શરૂ કરાઈ છે.
ટેકાના ભાવની જાહેરાત: ખેડૂતોની પેદાશો સસ્તા ભાવે ન વેચાઈ જાય તે માટે સરકાર દર વર્ષે પાકના 'ટેકાના ભાવ' (MSP) જાહેર કરે છે.
ખરીદી કરતી સંસ્થાઓ: ટેકાના ભાવે ખરીદી કરવા માટે સરકાર દ્વારા નફેડ (NAFED), ગ્રોફેડ (GROFED) અને એન.ડી.ડી.બી. (NDDB) જેવી સંસ્થાઓ કાર્યરત કરાઈ છે.
વૈશ્વિકીકરણની નીતિના કારણે ભારતના કૃષિ ક્ષેત્ર પર થયેલી અસરો આ પ્રમાણે છે:
આયાત-નિકાસમાં સરળતા: વૈશ્વિકીકરણના કારણે કૃષિ પેદાશોની આયાત અને નિકાસ કરવાની પ્રક્રિયા પહેલા કરતાં ઘણી સરળ અને ઝડપી બની છે.
વૈશ્વિક બજારનો લાભ: ભારતના ખેડૂતો પોતાની પેદાશો હવે વિશ્વના કોઈપણ દેશના બજારમાં વેચીને વધુ નફો કમાઈ શકે છે.
ગુજરાતના પાકોની માંગ: આ નીતિના લીધે ગુજરાતનો ઉત્તમ કપાસ, તીખાં મરચાં અને તલ ચીન તેમજ અન્ય દેશોના બજારોમાં સીધા વેચાવા લાગ્યા છે.
વિદેશી ફળોનું આગમન: વિશ્વના જુદા જુદા દેશોમાં થતા મોંઘા અને આધુનિક ફળો તેમજ શાકભાજી હવે ભારતના બજારોમાં પણ સરળતાથી મળતા થયા છે.
બી.ટી. બિયારણોનો પ્રવેશ: બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા મોંઘા 'બી.ટી. બિયારણો' (જેમ કે બી.ટી. કપાસ અને મકાઈ) ભારતમાં આવ્યા છે.
ખેતી ખર્ચમાં વધારો: વિદેશી બિયારણો અને આધુનિક ટેકનોલોજી મોંઘી હોવાના કારણે સામાન્ય ખેડૂતો માટે ખેતીનો ખર્ચ ઘણો વધી ગયો છે.
ઉત્પાદનમાં વધારો: ખર્ચ વધવાની સામે બી.ટી. બિયારણોના કારણે કપાસ અને મકાઈ જેવા પાકોનું હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદન પણ ઘણું ઊંચું આવ્યું છે.
તીવ્ર હરીફાઈનો સામનો: વિદેશી કૃષિ પેદાશો ભારતમાં સસ્તા ભાવે આવવાને કારણે ભારતના સ્થાનિક ખેડૂતોને મોટી સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડે છે.
ગુણવત્તા પર ભાર: વિશ્વ બજારમાં ટકી રહેવા માટે ભારતના ખેડૂતોએ હવે પોતાની પેદાશોની ગુણવત્તા (Quality) આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની બનાવવી પડે છે.
પેટન્ટ રજિસ્ટ્રેશનની જરૂરિયાત: ભારતીય કૃષિ ઉત્પાદનો (જેમ કે બાસમતી ચોખા) વિશ્વમાં આપણી ઓળખ બને તે માટે તેના 'પેટન્ટ' દેશના નામે નોંધાવવા જરૂરી બન્યા છે.
ટેકનોલોજીનો પ્રસાર: વૈશ્વિકીકરણના કારણે ભારતમાં ટપક સિંચાઈ, ગ્રીનહાઉસ અને આધુનિક લિફ્ટ ઇરિગેશન જેવી પદ્ધતિઓનો વપરાશ વધ્યો છે.
આર્થિક અસમાનતા: આ નીતિથી મોટા અને સક્ષમ ખેડૂતોને ઘણો ફાયદો થયો છે, જ્યારે નાના અને ગરીબ ખેડૂતો હજુ પણ સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.
ભારતના બીજા ક્રમના સૌથી મહત્વના ધાન્ય પાક ઘઉં વિશેની વિગતો નીચે મુજબ ૧૨ મુદ્દામાં વર્ણવી છે:
દેશનો મુખ્ય ખોરાક: ડાંગર પછી ઘઉં એ ભારતનો બીજો સૌથી મહત્વનો પાક છે અને તે ખાસ કરીને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના લોકોનો મુખ્ય ખોરાક છે.
વાવેતર વિસ્તાર: ભારતમાં કુલ જેટલી જમીન પર ધાન્ય પાકો વવાય છે, તેના લગભગ ત્રીજા ભાગની (1/3) જમીન પર માત્ર ઘઉંની ખેતી થાય છે.
પાકનો પ્રકાર: ઘઉં એ સમશીતોષ્ણ કટિબંધીય 'રવી પાક' છે, એટલે કે તેને શિયાળાની ઋતુમાં લેવામાં આવે છે.
જમીનની અનુકૂળતા: ઘઉંના પાક માટે કાળી, ચીકણી અથવા ફળદ્રુપ ગોરાડુ જમીન સૌથી વધુ માફક આવે છે.
વરસાદનું પ્રમાણ: આ પાકને સામાન્ય રીતે 75 સેન્ટીમીટર જેટલા વાર્ષિક વરસાદની જરૂર પડે છે.
વરસાદની મર્યાદા: જે વિસ્તારોમાં 100 સેન્ટીમીટર કરતાં વધુ વરસાદ પડે છે, ત્યાં ઘઉંનો પાક સારો થતો નથી.
સિંચાઈ આધારિત ખેતી: ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં સિંચાઈ (કુવા કે નહેર) ના પાણી દ્વારા પણ ઘઉંનું મોટું ઉત્પાદન લઈ શકાય છે.
મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો: ભારતમાં ઘઉંનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન પંજાબ, હરિયાણા અને પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશમાં થાય છે.
પંજાબ (ઘઉંનો કોઠાર): પંજાબમાં નહેરોની ઉત્તમ સગવડ હોવાથી ત્યાં હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદન ઘણું વધારે થાય છે, તેથી તેને 'ઘઉંનો કોઠાર' કહે છે.
ગુજરાતના ભાલિયા ઘઉં: ગુજરાતમાં અમદાવાદ જિલ્લાના ભાલ પ્રદેશમાં થતા 'ભાલિયા ઘઉં' તેની ખાસ મીઠાશ અને ગુણવત્તા માટે દેશભરમાં પ્રખ્યાત છે.
પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર: બધા જ ધાન્ય પાકોમાં ઘઉંમાં કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ, પ્રોટીન, ચરબી અને વિટામિન્સ જેવા પૌષ્ટિક તત્ત્વો સૌથી વધુ પ્રમાણમાં હોય છે.
અનાજનો રાજા: ઘઉંમાંથી રોટલી, ભાખરી, પૂરી, શીરો, લાડુ, સુખડી અને બિસ્કીટ જેવી અસંખ્ય વાનગીઓ બનતી હોવાથી તેને 'અનાજનો રાજા' કહે છે.
જે પાકોના બીજમાંથી ખાદ્યતેલ (રસોઈનું તેલ) મેળવાય તેને તેલીબિયાં કહે છે. તેના વિશેની ૧૨ મુખ્ય વિગતો નીચે મુજબ છે:
મહત્વ: ભારતીય ભોજનમાં તેલીબિયાંનું સ્થાન ખૂબ જ મહત્વનું છે. તેલ કાઢ્યા પછી વધતો ખોળ પશુઓના આહાર અને સેન્દ્રિય ખાતર તરીકે વપરાય છે.
મગફળી (સ્થાન): તેલીબિયાં પાકોમાં મગફળી સૌથી મુખ્ય પાક છે. વિશ્વમાં ચીન પછી ભારત મગફળીના ઉત્પાદનમાં બીજા ક્રમે છે.
મગફળી માટે અનુકૂળતા: મગફળીને કાળી, કસવાળી, રેતીમિશ્રિત જમીન અને 50 થી 70 સેમી વરસાદ તેમજ ગરમ હવામાન માફક આવે છે.
મગફળીમાં ગુજરાત પ્રથમ: ભારતમાં ગુજરાત રાજ્ય મગફળીના ઉત્પાદનમાં સમગ્ર દેશમાં પ્રથમ ક્રમે છે. ખાસ કરીને જૂનાગઢ અને રાજકોટમાં તે વધુ થાય છે.
તલ (સામાન્ય વિગત): તલ એ પ્રાચીન સમયથી વવાતો પાક છે. બધા તેલીબિયાંમાં તલના બીજમાં તેલનું પ્રમાણ સૌથી વધારે (સૌથી વધુ ટકાવારી) હોય છે.
તલનું ઉત્પાદન: ઉત્તર ભારતમાં તે ચોમાસુ પાક છે અને દક્ષિણ ભારતમાં તે શિયાળુ પાક છે. ગુજરાત તલના ઉત્પાદન અને વાવેતરમાં દેશમાં પ્રથમ છે.
સરસવ: સરસવ એ મહત્વનો શિયાળુ (રવી) પાક છે. ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં (ખાસ કરીને રાજસ્થાનમાં) રસોઈ અને દવા તરીકે સરસવના તેલનો ભારે ઉપયોગ થાય છે.
નાળિયેર: નાળિયેર એ દરિયાકિનારાની ગરમ-ભેજવાળી આબોહવા અને ક્ષારવાળી જમીનનો બાગાયતી પાક છે. દક્ષિણ ભારતમાં તેનું તેલ (કોપરેલ) ખાદ્યતેલ તરીકે વપરાય છે.
એરંડા (દિવેલા): એરંડા એ ખરીફ અને રવી બંને પ્રકારનો પાક છે. તેના ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વમાં 64% હિસ્સા સાથે દુનિયામાં પ્રથમ ક્રમે છે.
એરંડામાં ગુજરાત: ભારતના કુલ એરંડાના ઉત્પાદનમાંથી એકલું ગુજરાત રાજ્ય જ 80% જેટલું ઉત્પાદન કરીને દેશમાં મોખરે છે.
સોયાબીન અને સૂર્યમુખી: આ સિવાય ભારતમાં સોયાબીન અને સૂર્યમુખી પણ અગત્યના તેલીબિયાં છે. મધ્ય પ્રદેશ સોયાબીનનું મુખ્ય ઉત્પાદક છે.
અન્ય તેલીબિયાં પાકો: આજના સમયમાં કપાસિયા (કપાસના બીજ), અળસી અને નાઇઝર જેવા તેલીબિયાંનો ઉપયોગ પણ ખાદ્યતેલ અને ઔદ્યોગિક હેતુઓ માટે સતત વધી રહ્યો છે.
રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના વધુ પડતા વપરાશથી અનાજ, શાકભાજી અને ફળોમાં ઝેરી રસાયણો ભળવા લાગ્યા હતા, જેની લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર વિપરીત અસર થઈ.
રસાયણોના કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા અને ઉત્પાદકતા ઘટવા લાગી.
સજીવ ખેતીમાં કોઈપણ રાસાયણિક ખાતર કે જંતુનાશક વપરાતા નથી, તેના બદલે છાણીયું ખાતર, અળસિયાનું ખાતર, ગૌમૂત્ર અને લીમડાના દ્રાવણનો ઉપયોગ થાય છે, જે પર્યાવરણને નુકસાન કરતા નથી.
જૈવિક ખેતીની પેદાશો પોષણયુક્ત હોય છે અને તેમાં કુદરતી સ્વાદ, મીઠાશ અને સોડમ હોય છે.
બજારમાં અત્યારે આવી ઓર્ગેનિક (જૈવિક) પેદાશોની માંગ ખૂબ વધારે છે, જેથી ખેડૂતોને તેના સારા ભાવ (વળતર) મળે છે. આથી લોકોનું વલણ સજીવ ખેતી તરફ વધી રહ્યું છે.
| લક્ષણ | ખરીફ પાક (ચોમાસુ પાક) | રવી પાક (શિયાળુ પાક) |
| સમયગાળો | ચોમાસામાં લેવાતા પાકને ખરીફ પાક કહે છે. તેનો સમય જૂન-જુલાઈથી ઓક્ટોબર-નવેમ્બર સુધીનો હોય છે. | શિયાળામાં લેવાતા પાકને રવી પાક કહે છે. તેનો સમય ઓક્ટોબર-નવેમ્બરથી માર્ચ-એપ્રિલ સુધીનો હોય છે. |
| હવામાન | આ પાકને શરૂઆતમાં ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવાની જરૂર પડે છે. | આ પાકને પાકવા માટે ઠંડી અને સૂકી આબોહવાની જરૂર પડે છે. |
| મુખ્ય પાકો | ડાંગર, મકાઈ, જુવાર, બાજરી, કપાસ, મગફળી અને તલ વગેરે ખરીફ પાકો છે. | ઘઉં, ચણા, જવ, સરસવ, રાયડો અને અળસી વગેરે રવી પાકો છે. |
ખેતી ભારતનો મુખ્ય વ્યવસાય છે અને તે દેશના લગભગ અડધોઅડધ (૫૦%) લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે.
દેશની કુલ ઘરેલું પેદાશ (GDP) માં કૃષિનો હિસ્સો લગભગ 17% થી 22% જેટલો છે.
ચોખા, ઘઉં, કપાસ, ચા, શેરડી અને તેલીબિયાં જેવા પાકોની નિકાસ કરીને દેશ દર વર્ષે મોટી રકમનું વિદેશી હૂંડિયામણ મેળવે છે.
ખેત પેદાશોના ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વભરમાં બીજા ક્રમે છે.
સુતરાઉ કાપડ, ખાંડ, કાગળ અને તેલ જેવા મોટા ઉદ્યોગોને જરૂરી કાચો માલ ખેતીમાંથી જ મળે છે.
તે દેશની વિશાળ વસ્તીને ખોરાક પૂરો પાડે છે.
ડાંગર (ચોખા) ભારતનો સૌથી મુખ્ય અને મહત્ત્વનો ધાન્ય પાક છે. ભારતની અડધી વસ્તી ખોરાકમાં ચોખાનો ઉપયોગ કરે છે.
વિશ્વમાં ડાંગરના ઉત્પાદનમાં ચીન પછી ભારત બીજા ક્રમે છે.
ભારતના કુલ વાવેતર વિસ્તારના ચોથા ભાગમાં (25% જમીન પર) માત્ર ડાંગરની ખેતી થાય છે.
તે ઉષ્ણ કટિબંધીય પાક છે જેને ગરમ-ભેજવાળી આબોહવા, લઘુત્તમ 20° સે. તાપમાન અને 100 સેમી કે તેથી વધુ વરસાદની જરૂર પડે છે.
પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, આંધ્ર પ્રદેશ અને બિહાર તેના મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો છે, જ્યાં વર્ષમાં બે કે ત્રણ વાર ડાંગરનો પાક લેવાય છે.
ગુજરાતમાં પણ અમદાવાદ, ખેડા, આણંદ અને વલસાડ જેવા જિલ્લાઓમાં ડાંગરનું મોટું વાવેતર થાય છે. આથી ડાંગર ભારતનો સૌથી અગત્યનો પાક છે.
મકાઈ એ એક જાડું ધાન્ય ખરીફ પાક છે. તેનો ઉપયોગ નીચે મુજબ છે:
ડુંગરાળ વિસ્તારના લોકો તેને મુખ્ય ખોરાક તરીકે વાપરે છે.
તેનો મોટો ઉપયોગ પશુઓના આહાર (ખાણ) તરીકે અને લીલા ઘાસચારા તરીકે થાય છે.
તેમાંથી પોપકોર્ન (ધાણી) અને મકાઈનું ખાદ્યતેલ બનાવવામાં આવે છે.
મકાઈમાં સ્ટાર્ચ, તેલ અને પ્રોટીન હોવાથી તેનો ઔદ્યોગિક પેદાશો અને બાયો-ફ્યુઅલ (બળતણ) બનાવવામાં ઉપયોગ વધી રહ્યો છે.
આબોહવા અને વરસાદ: કૉફીના પાકને ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવા તથા 150 થી 200 સેમી જેટલો વધુ વરસાદ માફક આવે છે.
તાપમાન અને જમીન: તેને 15° થી 28° સે. તાપમાન અને પર્વતીય ઢોળાવવાળી જમીન અનુકૂળ આવે છે જેથી પાણી ભરાઈ ન રહે.
ખાસ અનુકૂળતા: કૉફીના છોડ પર સૂર્યનો સીધો તડકો ન પડે તે માટે તેને કોઈ મોટા વૃક્ષની છાયામાં ઉછેરવામાં આવે છે.
ભાલ પ્રદેશમાં 'સૂકી ખેતી' થાય છે.
અહીં ચોમાસા દરમિયાન વરસાદનું પાણી જમીનમાં સંગ્રહાય છે. ચોમાસું પૂરું થયા પછી જમીનમાં રહેલા ભેજના આધારે શિયાળામાં 'ભાલિયા ઘઉં' અને ચણાનો પાક લેવામાં આવે છે.
ICAR – ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઑફ ઍગ્રિકલ્ચરલ રિસર્ચ (Indian Council of Agricultural Research)
DARE – ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ ઍગ્રિકલ્ચરલ રિસર્ચ એન્ડ ઍજ્યુકેશન (Department of Agricultural Research and Education)