ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
જળ સંસાધનની જાળવણી ‘જળ સંરક્ષણ’ તરીકે ઓળખાય છે, તેના માટેના મુખ્ય ૧૨ ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
જળાશયોનું નિર્માણ: દેશમાં વહી જતા વરસાદી પાણીને રોકવા માટે નદીઓ પર વધુમાં વધુ નવા અને મોટા જળાશયો કે ડેમનું નિર્માણ કરવું જોઈએ.
નદી બેસીનનું જોડાણ: એક નદી બેસીન સાથે બીજી નદી બેસીનનું જોડાણ કરવું જોઈએ, જેથી પાણીની અછતવાળા વિસ્તારોમાં પૂરનું વધારાનું પાણી મોકલી શકાય.
ભૂમિગત જળસ્તર ઊંચું લાવવું: વરસાદના પાણીને જમીનની અંદર ઉતારીને ભૂગર્ભ જળની સપાટી (જળસ્તર) ને ઉપર લાવવા માટે વિશેષ પ્રયાસો કરવા જોઈએ.
રાષ્ટ્રીય સંપદા તરીકે સ્વીકાર: જળ એ કોઈ એક રાજ્યની નહીં પણ સમગ્ર દેશની રાષ્ટ્રીય સંપદા છે, તે ભાવનાથી તેની વહેંચણીનું યોગ્ય આયોજન કરવું જોઈએ.
શૌચાલયમાં કરકસર: ઘરોમાં અને જાહેર સ્થળોએ શૌચાલય તેમજ ફ્લશમાં પાણીનો બગાડ અટકાવી કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
વાહનો અને બાગબગીચા: વાહનો ધોવા માટે તેમજ બાગબગીચામાં પાઇપ દ્વારા પાણીનો વેડફાટ અટકાવી ડોલ કે ડ્રિપ પદ્ધતિ વાપરવી જોઈએ.
લોકજાગૃતિ અભિયાન: જળ સંરક્ષણ અને તેના કુશળ વ્યવસ્થાપન માટે સોશિયલ મીડિયા અને શિક્ષણ દ્વારા લોકોમાં જાગૃતિ લાવવી જોઈએ.
લોકભાગીદારી વધારવી: જળ સંરક્ષણ સંબંધિત દરેક નાની-મોટી સ્થાનિક પ્રવૃત્તિઓમાં સામાન્ય લોકોની ભાગીદારી (સહકાર) વધારવી જરૂરી છે.
પાણીનો પુનઃઉપયોગ: ઉદ્યોગો કે ઘરેલું વપરાશમાં એકવાર ઉપયોગમાં લેવાયેલા પાણીને શુદ્ધ (Recycle) કરી શક્ય હોય તો પુનઃઉપયોગમાં લેવું જોઈએ.
જળાશયોનું પ્રદૂષણ અટકાવવું: નદી, તળાવ કે જળાશયોમાં ઔદ્યોગિક કચરો કે રાસાયણિક મલિન જળ છોડતા એકમો પર કડક નિયંત્રણ મૂકવું જોઈએ.
પાઈપલાઈનનું તત્કાળ સમારકામ: શહેરો કે ગામડાઓમાં પીવાના પાણીની પાઈપોમાં થતા લીકેજને કારણે લાખો લીટર પાણી વેડફાય છે, તેનું તત્કાળ સમારકામ કરવું જોઈએ.
જળસંચય એકમોનો વિકાસ: દરેક વિસ્તારમાં પરંપરાગત કૂવા, ટ્યુબવેલ અને ખેત-તલાવડી જેવા જળસ્ત્રાવના એકમોનો મહત્તમ ઉપયોગ વધારવો જોઈએ.
ભારતમાં કુદરતી અણમોલ ભેટ એવા પાણીની તંગી (જળ સંકટ) ઊભી થવા પાછળ નીચેના ૧૨ સંજોગો જવાબદાર છે:
વધતી જતી વસતી: દેશની સતત વધતી જતી વસતીના કારણે પાણીની ઘરવપરાશની દૈનિક માંગમાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો છે.
અનાજની વધતી માંગ: વસતીને પહોંચી વળવા માટે અનાજનું વધુ ઉત્પાદન કરવું પડે છે, જેમાં સિંચાઈ માટે પુષ્કળ પાણી વપરાય છે.
રોકડિયા પાકોનું વાવેતર: દેશમાં વધુ આર્થિક નફો આપતા રોકડિયા પાકો ઉગાડવાનું પ્રમાણ વધ્યું છે, જે પાકોને વધુ પાણીની જરૂર પડે છે.
ઝડપી શહેરીકરણ: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી લોકો શહેરો તરફ વળ્યા છે, જેના કારણે મોટા શહેરોમાં પાણીની માંગ અને તંગી નિરંતર વધતી જાય છે.
બદલાતું જીવનધોરણ: આધુનિક સમયમાં લોકોના બદલાતા જતા વૈભવી જીવનધોરણ અને આદતોના પરિણામે પાણીનો માથાદીઠ વપરાશ ઘણો વધી ગયો છે.
સ્થાનિક વિતરણની અસમાનતા: ભારતમાં ભૌગોલિક રીતે પાણીનું વિતરણ અસમાન છે. પશ્ચિમ રાજસ્થાન અને દક્ષિણના ઉચ્ચપ્રદેશોમાં કુદરતી રીતે જ પાણી ઓછું છે.
પાણીની ઘટતી ગુણવત્તા: સેંકડો ગામો અને નગરોમાં શુદ્ધ પાણીની ગુણવત્તા સતત ઘટી રહી છે, જેના કારણે જળજન્ય રોગોનો ભય વધ્યો છે.
શહેરોમાં પેયજળની અછત: વર્તમાન પરિસ્થિતિ મુજબ ભારતના અંદાજે 8% જેટલા નાના-મોટા શહેરોમાં પીવાના પાણીની તીવ્ર અછત પ્રવર્તી રહી છે.
ગામડાંઓમાં પાણીની અછત: દેશના લગભગ 50% જેટલા ગામડાઓને આજે પણ સ્વચ્છ અને શુદ્ધ પીવાનું પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવાનું કાર્ય બાકી છે.
ભૂમિગત જળસ્તર નીચું જવું: સિંચાઈ માટે કૂવા અને ટ્યુબવેલ દ્વારા જમીનમાંથી જરૂર કરતાં વધુ પાણી બહાર કાઢતાં ભૂગર્ભ જળનું સ્તર ખૂબ નીચું ગયું છે.
ઉદ્યોગોમાં અનિયંત્રિત ઉપયોગ: ભારતમાં વિવિધ નાના-મોટા ઔદ્યોગિક એકમોમાં પાણીનો કોઈ પણ પ્રકારના નિયંત્રણ વગર અવિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે.
મલિન જળ અને પ્રદૂષણ: ઘરેલું ગટરના પાણી અને ઔદ્યોગિક એકમોના ઝેરી કે કેમિકલયુક્ત મલિન જળ શુદ્ધ પાણીના સ્રોતોને પ્રદૂષિત કરી રહ્યા છે.
વરસાદના પાણીને વહી જતું રોકીને તેને એકઠું કરવાની પદ્ધતિને વૃષ્ટિજળ સંચય કહે છે, તેના વિશેની માહિતી આપતા ૧૨ મુદ્દા નીચે મુજબ છે:
મુખ્ય માધ્યમો: વૃષ્ટિજળ સંચય અંતર્ગત વરસાદી પાણીને એકઠું કરવા માટે ખાસ કરીને કૂવા, બંધારા અને ખેત-તલાવડીઓનું નિર્માણ કરવામાં આવે છે.
ભૂમિગત જળમાં વધારો: આ પદ્ધતિનો મુખ્ય ફાયદો એ છે કે જમીનમાં પાણી ઉતરવાથી ભૂમિગત જળને એકઠું કરવાની ક્ષમતા અને તેના સ્તરમાં વધારો થાય છે.
જળ પ્રદૂષણમાં ઘટાડો: વરસાદના ચોખ્ખા પાણીનો સંગ્રહ કરવાથી અને તેને ભૂગર્ભમાં ઉતારવાથી પાણીનું પ્રદૂષણ ઘટે છે.
જળની ગુણવત્તામાં સુધારો: ભૂગર્ભમાં રહેલા ક્ષારવાળા પાણીમાં વરસાદનું શુદ્ધ પાણી ભળતાં ભૂમિગત જળની ગુણવત્તામાં મોટો સુધારો થાય છે.
પાણીના ભરાવાથી બચાવ: ચોમાસા દરમિયાન રસ્તાઓ અને સ્થળ-માર્ગો પર જે પાણી ભરાઈ જવાની સમસ્યા થાય છે, તેનાથી બચી શકાય છે.
વહી જતું પાણી અટકાવવું: પૃથ્વીની સપાટી પરથી નકામું વહી જતું અને દરિયામાં ભળી જતું પાણીનો જથ્થો આ પદ્ધતિથી ઓછો કરી શકાય છે.
ઉનાળાની જરૂરિયાત પૂરી કરવી: ઉનાળામાં તેમજ લાંબા શુષ્ક સમયગાળા (દુષ્કાળ) દરમિયાન આ સંગ્રહ કરેલું પાણી ઘરેલું જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે.
વધતી માંગને પહોંચી વળવું: આજના સમયમાં વસતી અને ઉદ્યોગોના કારણે પાણીની જે સતત વધતી જતી માંગ છે તેને આ પદ્ધતિ સરળતાથી પૂરી કરી શકે છે.
બહુમાળી આવાસોમાં આયોજન: મોટા શહેરોમાં બહુમાળી મકાનો (એપાર્ટમેન્ટ્સ) ની વચ્ચે વરસાદના પાણીનો સંગ્રહ થાય તે માટે 'ભૂગર્ભ ટાંકા' બનાવવા જોઈએ.
રેઇન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ: મકાનોની અગાશી કે છત પર પડતું વરસાદનું પાણી પાઇપલાઇન દ્વારા સીધું જમીનમાં ઉતરે તેવી રીચાર્જ કુવાની વ્યવસ્થા કરવી.
ખેતી માટે આશીર્વાદ: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખેત-તલાવડીઓ બનાવવાથી ચોમાસા પછી પણ પાકને કટોકટીના સમયે પિયત (સિંચાઈ) આપી શકાય છે.
સ્વાવલંબન: આ પદ્ધતિ અપનાવવાથી ગામડાંઓ અને સોસાયટીઓ પાણીની બાબતમાં નગરપાલિકા કે સરકાર પર નિર્ભર રહેવાને બદલે સ્વનિર્ભર બને છે.
નદી-ખીણો સાથે સંકળાયેલી વિભિન્ન સમસ્યાઓ હલ કરવા માટેની બહુહેતુક યોજનાઓનું મહત્વ નીચે મુજબ ૧૨ મુદ્દામાં સ્પષ્ટ થાય છે:
પૂર નિયંત્રણ: નદીઓમાં ચોમાસા દરમિયાન આવતા વિનાશક પૂરને નિયંત્રિત કરી આસપાસના ગામડાં અને શહેરોને જાનમાલનું નુકસાન થતું અટકાવે છે.
જમીન ધોવાણનો અટકાવ: નદીના તીવ્ર પ્રવાહની ગતિ ધીમી પાડીને કિનારાની ફળદ્રુપ જમીનનું થતું ધોવાણ અટકાવે છે.
સિંચાઈની સુવિધા: ડેમમાંથી મોટી નહેરો (કેનાલ) કાઢીને ખેતરો સુધી પાણી પહોંચાડવામાં આવે છે, જેનાથી કૃષિ ઉત્પાદન વધે છે.
પેયજળ (પીવાનું પાણી): આ યોજનાઓ દ્વારા નજીકના સુકા વિસ્તારો અને મહાનગરો સુધી પાઇપલાઇન દ્વારા પીવાનું શુદ્ધ પાણી પહોંચાડી શકાય છે.
ઉદ્યોગોને પાણી પુરવઠો: કારખાનાઓ અને વિવિધ ઔદ્યોગિક વસાહતોને તેમની ઉત્પાદન પ્રક્રિયા ચલાવવા માટે જરૂરી મોટો જળજથ્થો પૂરો પાડે છે.
જળવિદ્યુત ઉત્પાદન: બંધના પાણીને ઊંચાઈ પરથી નીચે પાડી ટર્બાઇન ફેરવીને મોટી માત્રામાં પ્રદૂષણમુક્ત સૌર-અનુકૂળ જળવિદ્યુત (Electricity) ઉત્પન્ન કરાય છે.
આંતરિક જળ પરિવહન: મોટા જળાશયો અને નહેરોમાં સ્ટીમર કે બોટ દ્વારા માલસામાન અને મુસાફરોની હેરફેર માટે જળમાર્ગની સુવિધા મળે છે.
મનોરંજન અને પ્રવાસન: ડેમની આસપાસ સુંદર બગીચા અને રિસોર્ટ બનાવવાથી તે પ્રખ્યાત પર્યટન અને મનોરંજનનું કેન્દ્ર બને છે (દા.ત. સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી, નર્મદા).
વન્યજીવ સંરક્ષણ: જળાશયની આજુબાજુ વનીકરણ થવાથી જંગલી પશુ-પક્ષીઓ અને કુદરતી વનસ્પતિને સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન મળે છે.
મત્સ્યપાલનનો વિકાસ: ડેમના વિશાળ જળાશયોમાં વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી મીઠા પાણીની માછલીઓ ઉછેરીને 'મત્સ્યઉદ્યોગ' નો મોટો વિકાસ કરી શકાય છે.
રોજગારીની તકો: આ યોજનાઓના બાંધકામ, મત્સ્યપાલન, પરિવહન અને પ્રવાસન ક્ષેત્રે હજારો સ્થાનિક લોકોને રોજગારી મળે છે.
દુષ્કાળ સામે રક્ષણ: ચોમાસામાં સંગ્રહ કરેલું પાણી વરસાદ ન પડે તેવા વર્ષોમાં વાપરી શકાતું હોવાથી દુષ્કાળની ગંભીર અસરો ઓછી થાય છે.
ભારતમાં સિંચાઈ ક્ષેત્રના વિતરણ અને ફેલાવા અંગેની વિગતો નીચે મુજબ ૧૨ વિસ્તૃત મુદ્દામાં છે:
રાજ્યવાર અસમાનતા: ભારતના જુદા જુદા રાજ્યોમાં ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અલગ હોવાથી સિંચાઈ ક્ષેત્રોના વિતરણમાં ભારે અસમાનતા જોવા મળે છે.
સઘન સિંચાઈ વિસ્તારો: આંધ્રપ્રદેશના તટીય જિલ્લાઓ તેમજ ગોદાવરી અને કૃષ્ણા નદીના મુખત્રિકોણ પ્રદેશો દેશના મુખ્ય સઘન સિંચાઈ ક્ષેત્રો છે.
પૂર્વ કિનારાના મેદાનો: ઓડિશાની મહાનદીનો મુખત્રિકોણ પ્રદેશ અને તમિલનાડુમાં કાવેરી નદીનો મુખત્રિકોણ પ્રદેશ સઘન સિંચાઈ હેઠળ છે.
ઉત્તર ભારતના મેદાનો: નદીઓના કાંપથી બનેલા પંજાબ, હરિયાણા તથા પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશ દેશના સૌથી મોટા સઘન સિંચાઈ ક્ષેત્રો ધરાવે છે.
આઝાદી પછીનો વિકાસ: ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી ભારતમાં આધુનિક ડેમ અને નહેરોના કારણે કુલ સિંચાઈ ક્ષેત્ર લગભગ ચાર ગણું વધી ગયું છે.
કુલ સિંચાઈની ટકાવારી: હાલમાં ભારતમાં ખેતી હેઠળના કુલ વાવેતર ક્ષેત્રના આશરે 38% ભાગમાં સિંચાઈની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
ન્યૂનતમ સિંચાઈ (મિઝોરમ): ભારતમાં સૌથી ઓછું સિંચાઈ ક્ષેત્ર મિઝોરમ રાજ્યમાં છે, જ્યાં સ્પષ્ટ વાવેતર ક્ષેત્રના કેવળ 7.3% વિસ્તારમાં જ સિંચાઈ થાય છે.
મહત્તમ સિંચાઈ (પંજાબ): ભારતમાં સૌથી વધુ સિંચાઈ ક્ષેત્રનું પ્રમાણ પંજાબ રાજ્યમાં છે, જ્યાં કુલ વાવેતર વિસ્તારના 90.8% ભાગમાં સિંચાઈ ઉપલબ્ધ છે.
૪૦% થી વધુ સિંચાઈવાળા રાજ્યો: પંજાબ, હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, જમ્મુ-કાશ્મીર, તમિલનાડુ અને મણિપુરમાં કુલ વાવેતરના 40% થી વધુ વિસ્તાર સિંચાઈ હેઠળ છે.
મુખ્ય માધ્યમોનું સ્થાન: ભારતમાં સિંચાઈ માટે મુખ્ય ત્રણ માધ્યમો છે, જેમાં કૂવા અને ટ્યુબવેલ પ્રથમ સ્થાને, નહેરો બીજા સ્થાને અને તળાવો ત્રીજા સ્થાને આવે છે.
નહેરો અને કૂવાનું ક્ષેત્ર: નહેરો દ્વારા સિંચાઈ ગંગા-સતલુજના મેદાનોમાં વધુ થાય છે, જ્યારે કૂવા અને ટ્યુબવેલ એ કાંપના મેદાનોમાં સામાન્ય (વધુ) છે.
તળાવો દ્વારા સિંચાઈ: પર્વતીય અને પથરાળ ભૂપૃષ્ઠ ધરાવતા ભારતના પૂર્વ અને દક્ષિણના રાજ્યોમાં (દ્વીપકલ્પીય ભાગોમાં) તળાવો દ્વારા સૌથી વધુ સિંચાઈ થાય છે.
ભૂમિગત જળનો સૌથી વધુ ઉપયોગ સિંચાઈ (ખેતી) માટે થાય છે.
તેનો મોટો હિસ્સો ગામડાં અને શહેરોમાં પીવા માટે અને ઘરેલું કાર્યો (રસોઈ, સફાઈ) માટે વપરાય છે.
વિભિન્ન ઉદ્યોગોમાં પણ ઉત્પાદન પ્રક્રિયાઓ માટે ભૂમિગત જળનો ઉપયોગ થાય છે.
બાગબગીચા, વાહનો ધોવામાં, શૌચાલયો અને વોશ-બેસીનમાં પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
લોકજાગૃતિ પેદા કરી જળ સંરક્ષણની પ્રવૃત્તિઓમાં લોકભાગીદારી વધારવી.
વપરાયેલા પાણીનો શક્ય હોય ત્યાં સુધી પુનઃઉપયોગ (Recycle) કરવો.
જળાશયોને પ્રદૂષણથી બચાવવા અને પાણીની પાઈપોનું લીકેજ અટકાવવા તત્કાળ સમારકામ કરવું.
ભૂમિગત જળનો ઉપયોગ કરતા ઔદ્યોગિક અને ઘરેલું એકમો પર કડક દેખરેખ રાખવી.