ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
ઉદ્ભવ અને પ્રાપ્તિ: પ્રાચીન સમયમાં પૃથ્વી પરના પ્રાણીઓ ભૂગર્ભમાં દટાયા અને આંતરિક ગરમી તથા દબાણને કારણે તેમનું હાઈડ્રોકાર્બન્સમાં રૂપાંતર થયું. આ પ્રવાહી સ્વરૂપ રેત ખડકો, ચૂનાના ખડકો અને શેલ જેવા પ્રસ્તર ખડકોના સ્તરોમાંથી મળી આવે છે.
ઇતિહાસ: ભારતમાં સૌપ્રથમ 1866માં અસમમાં તેલ શોધવા કૂવો ખોદાયો અને 1867માં માકુમ (અસમ) ખાતે ખનીજતેલ મળી આવ્યું.
ભારતના મુખ્ય તેલક્ષેત્રો (5 વિભાગો):
ઉત્તર-પૂર્વનાં તેલક્ષેત્રો (અસમ)
ગુજરાતનાં તેલક્ષેત્રો: ગુજરાતમાં સૌપ્રથમ 1958માં આણંદના લૂણેજ ખાતેથી તેલ મળ્યું. ત્યારબાદ અંકલેશ્વર, મહેસાણા, કલોલ, નવાગામ, સાણંદ, ભરૂચ વગેરે જગ્યાએથી તેલ મળે છે.
બૉમ્બે હાઇનાં તેલક્ષેત્રો (દરિયામાં)
પૂર્વ કિનારાનાં તેલક્ષેત્રો
રાજસ્થાનનાં તેલક્ષેત્રો
શુદ્ધિકરણ (રિફાઇનરીઓ): ભારતમાં ગુવાહાટી, બરૌની, કોયલી, કોચીન, ચેન્નઈ, મથુરા વગેરે જગ્યાએ રિફાઇનરીઓ આવેલી છે. વિશ્વનું સૌથી મોટું ખનીજતેલ શુદ્ધિકરણ સંકુલ ગુજરાતના જામનગરમાં આવેલું છે.
ખનીજોનો કરકસરયુક્ત અને આયોજનપૂર્વક સુયોજિત ઉપયોગ એટલે ખનીજ સંરક્ષણ. તેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
યોગ્ય ટેક્નોલૉજીનો ઉપયોગ: ખનીજો મેળવતી વખતે આધુનિક ટેક્નોલૉજીનો ઉપયોગ કરવાથી ખનીજોનો બગાડ (વેડફાઈ જતી) અટકાવી શકાય છે.
પુનઃચક્ર (Recycling): લોખંડ, તાંબુ, એલ્યુમિનિયમ અને કલાઈ જેવી ધાતુઓના નકામા ભંગારને ઓગાળીને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવો જોઈએ.
ખનીજનો વૈકલ્પિક ઉપયોગ: જે ખનીજો ઓછા પ્રમાણમાં છે તેના વિકલ્પો શોધવા. જેમ કે તાંબાના સ્થાને એલ્યુમિનિયમનો અને પેટ્રોલના બદલે સી.એન.જી. (CNG) નો વપરાશ વધારવો.
બિનપરંપરાગત સાધનોનો ઉપયોગ: જળ, સૌર, પવન અને બાયોગૅસ ઊર્જા જેવા પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનોનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ.
પોષણક્ષમ વિકાસ (ટકાઉ વિકાસ): પર્યાવરણની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા જાળવી રાખીને ભવિષ્યની પેઢી માટે ખનીજો બચાવવી.
આયોજનપૂર્વક ઉપયોગ: ખનીજોનો અંદાજિત જથ્થો નક્કી કરી તેનો બેફામ વપરાશ અટકાવવો જોઈએ.
(નોંધ: પાઠ્યપુસ્તકના આપેલા પાનાઓ અનુસાર પરંપરાગત તાપવિદ્યુત અને બિનપરંપરાગત વિદ્યુત ઉર્જાના સ્ત્રોતોનો ઉલ્લેખ છે)
તાપવિદ્યુત: કોલસો, ખનીજતેલ અને કુદરતી વાયુનો ઉપયોગ કરીને મોટા પાયે તાપવિદ્યુત (Electricity) મેળવવામાં આવે છે. આ સંસાધનો પુનઃઅપ્રાપ્ય છે.
બિનપરંપરાગત વિદ્યુત શક્તિ: પ્રદૂષણ રોકવા અને ખૂટી જાય તેવા સંસાધનો બચાવવા માટે નીચે મુજબની વિદ્યુત મેળવાય છે:
સૌર વિદ્યુત: સોલર પેનલ દ્વારા સૂર્યપ્રકાશમાંથી સીધી વીજળી ઉત્પન્ન કરાય છે. ગુજરાત દેશમાં સૌથી વધુ સૌરઊર્જા મેળવતું રાજ્ય છે.
પવન વિદ્યુત: સાગરકિનારે ઊંચાઈ પર પવનચક્કીઓ સ્થાપીને વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરાય છે. ગુજરાતમાં લાંબા (જામનગર) અને માંડવી (કચ્છ) ખાતે મોટા વિન્ડફાર્મ છે. ભારત વિશ્વમાં 5મું સ્થાન ધરાવે છે.
બાયોગૅસ વિદ્યુત: કૃષિ કચરો અને છાણ સડવાથી મિથેન ગેસ બને છે જેમાંથી વિદ્યુત અને ખાતર બંને મળે છે.
ભરતી અને ભૂતાપીય વિદ્યુત: સમુદ્રની ભરતી-ઓટની શક્તિથી ટર્બાઇન ફેરવીને તથા પૃથ્વીના પેટાળની વરાળ (ગરમ પાણીના ઝરા) માંથી પણ વિદ્યુત મેળવવાની ક્ષમતા રહેલી છે
ચૂનાના પથ્થરનો સૌથી મોટો ઉપયોગ સિમેન્ટની બનાવટમાં થાય છે.
આ ઉપરાંત તેનો ઉપયોગ લોખંડને ઓગળવા/ગાળવા માટે (બ્લાસ્ટ ફર્નેસમાં) થાય છે.
રાસાયણિક ઉદ્યોગો, સોડાએશ, સાબુ, રંગ-રસાયણ બનાવવામાં તે વપરાય છે.
મકાન બાંધકામમાં, કાગળ ઉદ્યોગમાં અને ખાંડને શુદ્ધ કરવા માટે પણ ચૂનાનો ઉપયોગ થાય છે.
(ગુજરાતના જામનગર જિલ્લામાંથી મળતા ચૂનાના પથ્થરમાં 97% જેટલું ઊંચું ચૂનાનું તત્ત્વ હોય છે).
વિશ્વમાં સ્થાન: અબરખના ઉત્પાદનમાં આખી દુનિયામાં ભારત પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે.
ગુણધર્મ અને ઉપયોગ: અબરખ અગ્નિરોધક (ગરમી સહન કરી શકે તેવું) અને વિદ્યુત અવાહક (જેમાંથી કરંટ પસાર ન થાય) હોવાથી તેનો ઉપયોગ વિદ્યુતના સાધનો જેવા કે વિદ્યુત મોટર, ડાયનેમો, રેડિયો, ટેલિફોન, મોટરગાડી અને હવાઈ જહાજની બનાવટમાં થાય છે.
પ્રાપ્તિસ્થાન: ભારતમાં બિહાર, ઝારખંડ, આંધ્રપ્રદેશ અને રાજસ્થાન મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો છે. ભારતમાં 'મસ્કોવાઇટ' નામના અબરખનો ખુબ મોટો જથ્થો મળી આવે છે.
તાંબુ એ માનવીને સૌપ્રથમ ઉપયોગમાં આવેલી ધાતુ હતી. તે વિદ્યુતની ઉત્તમ સુવાહક છે.
મુખ્ય ઉપયોગો: વીજળીના તાર અને સાધનો, ટેલિફોન, રેડિયો, ટેલિવિઝન, રેફ્રિજરેટર અને એરકન્ડિશનર (AC) બનાવવામાં તેનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.
મિશ્રધાતુ બનાવવામાં: તાંબામાં કલાઈ ઉમેરવાથી કાંસું બને છે અને જસત ઉમેરવાથી પિત્તળ બને છે.
અન્ય ઉપયોગ: જંતુનાશક દવાઓ, સ્ફોટક પદાર્થો, રંગીન કાચ, સિક્કા અને છાપકામમાં પણ તાંબુ વપરાય છે.
ખનીજોને મુખ્ય 3 ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
ધાતુમય ખનીજો (Metallic Minerals):
કીમતી: સોનું, ચાંદી, પ્લેટિનમ.
હલકી: મેગ્નેશિયમ, બોક્સાઇટ, ટીટાનિયમ.
સામાન્ય ઉપયોગની: લોખંડ, તાંબુ, સીસું, જસત, કલાઈ, નિકલ.
મિશ્રધાતુ તરીકે વપરાતી: ક્રોમિયમ, મેંગેનીઝ, ટંગસ્ટન, વેનેડિયમ.
અધાતુમય ખનીજો (Non-Metallic Minerals): ચૂનાના ખડકો, ચોક, એસ્બેસ્ટોસ, અબરખ, ફ્લોરસ્પાર, જિપ્સમ (ચિરોડી), સલ્ફર, હીરા વગેરે.
સંચાલન શક્તિ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ખનીજો: કોલસો, ખનીજતેલ, કુદરતી વાયુ, યુરેનિયમ અને થોરિયમ.