ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
શા માટે (કારણ): શેરડીના રસમાંથી ગોળ અને ખાંડ બનાવવાનો ઉદ્યોગ ઘણો પ્રાચીન અને ખેતી પર આધારિત મોટો ઉદ્યોગ છે. શેરડી વજનમાં ભારે અને બગડી જાય તેવી ચીજ છે. શેરડી વાઢ્યા (કાપ્યા) પછી જો તેને લાંબો સમય રાખવામાં આવે, તો તેમાં રહેલી પાણી અને ગળપણની માત્રા (સુક્રોઝનું પ્રમાણ) ઓછી થઈ જાય છે. તેથી શેરડી કાપ્યાના 24 કલાકમાં જ તેનું પીલાણ કરવું જરૂરી છે, નહિતર તેમાંથી ખાંડનું ઉત્પાદન ઘટી જાય છે. આ જ કારણે ખાંડ અને ખાંડસરીના કારખાના હંમેશા શેરડીના ઉત્પાદન ક્ષેત્રોની નજીક જ સ્થાપવામાં આવે છે.
ક્યાં સ્થપાયાં છે (મુખ્ય રાજ્યો અને સ્થળો):
ભારતમાં: મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને ગુજરાત વગેરે રાજ્યોમાં ખાંડના કારખાના આવેલા છે.
ગુજરાતમાં: બારડોલી, ગણદેવી, સુરત, નવસારી, સાયણ, વ્યારા, ભરૂચ, કોડિનાર તેમજ તલાળા ગીર વગેરે સ્થળોએ આ ઉદ્યોગ ખુબ સારી રીતે સ્થાપિત થયો છે.
મહત્ત્વ: લોખંડ અને પોલાદ ઉદ્યોગ આધુનિક ઔદ્યોગિક અને આર્થિક વિકાસની ધરી સમાન છે. અન્ય ઉદ્યોગોના યંત્રો અને માળખાનું નિર્માણ આ ઉદ્યોગના ઉત્પાદનોથી જ થાય છે, તેથી તેને 'ચાવીરૂપ ઉદ્યોગ' પણ કહે છે.
ઇતિહાસ: ભારતમાં લોખંડ બનાવવાની પ્રક્રિયા ખૂબ પ્રાચીન છે (દમાસ્કસની તલવાર માટે લોખંડ ભારતમાંથી આયાત થતું). આધુનિક રીતે લોખંડ બનાવવાનું પ્રથમ કારખાનું તમિલનાડુના પોર્ટોનોવામાં સ્થપાયું પણ તે બંધ પડ્યું. ત્યારબાદ પશ્ચિમ બંગાળના કુલ્ટી ખાતે તેનું સફળ ઉત્પાદન થયું. ઔદ્યોગિક વિકાસને સાચી દિશા 1907માં ઝારખંડના જમશેદપુરમાં ટાટા લોખંડ-પોલાદની કંપની સ્થાપવાથી મળી.
મુખ્ય કેન્દ્રો: પશ્ચિમ બંગાળમાં બર્નપુર અને દુર્ગાપુર, કર્ણાટકમાં ભદ્રાવતી અને વિજયનગર, છત્તીસગઢમાં ભિલાઈ, ઓડિશામાં રાઉરકેલા, ઝારખંડમાં બોકારો અને તમિલનાડુમાં સેલમ તેમજ આંધ્રપ્રદેશમાં વિશાખાપટ્ટનમ ખાતે મોટા આધુનિક કારખાના છે. ગુજરાતમાં હજીરા પાસે મીની સ્ટીલ પ્લાન્ટ આવેલો છે.
કાચો માલ: લોખંડ-પોલાદ બનાવવા માટે લોહ અયસ્ક (કાચું લોખંડ), કોલસો, ચૂનાનો પથ્થર અને મેંગેનીઝનો કાચા માલ તરીકે ઉપયોગ થાય છે.
વહીવટ અને સ્થાન: ટાટા સિવાયના તમામ જાહેર ક્ષેત્રના લોખંડ-પોલાદના કારખાનાઓનો વહીવટ 'સ્ટીલ ઑથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ' (SAIL) હસ્તક છે. લોખંડ-પોલાદના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં ભારત પાંચમું સ્થાન ધરાવે છે.
રાષ્ટ્રનું અસ્તિત્વ અને વિકાસ: આજના યુગમાં કોઈ પણ રાષ્ટ્રનું અસ્તિત્વ અને આર્થિક વિકાસ ઔદ્યોગિક વિકાસ વિના અસંભવ છે. જે દેશો ઔદ્યોગિક દૃષ્ટિએ જેટલા વધુ આગળ છે, તેમની અર્થવ્યવસ્થા એટલી જ મજબૂત છે.
વિકસિત રાષ્ટ્રોનું ઉદાહરણ: યુ.એસ.એ., રશિયા, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો પોતાના દેશના આયોજનબદ્ધ ઔદ્યોગિક વિકાસના પાયા પર જ આજે સમૃદ્ધ અને વિકસિત રાષ્ટ્રો બન્યા છે.
કુદરતી સંસાધનોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ: જે દેશોમાં ઉદ્યોગોનો વિકાસ થતો નથી, તેમણે પોતાના કુદરતી સંસાધનો (કાચો માલ) બીજા દેશોને સસ્તા ભાવે વેચી દેવા પડે છે અને તે જ કાચા માલમાંથી બનેલી તૈયાર વસ્તુઓ ઊંચી કિંમત ચૂકવીને વિદેશો પાસેથી ખરીદવી પડે છે.
રોજગારી અને આર્થિક ફાળો: ઉદ્યોગો દેશના કરોડો લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે અને લોકોનું જીવનધોરણ સુધારે છે. ભારતમાં સમગ્ર રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં ઉત્પાદનના ઉદ્યોગોનો ફાળો 29% જેટલો મોટો છે.
મહત્ત્વ અને રોજગારી: ભારતની ઔદ્યોગિક અર્થવ્યવસ્થામાં વસ્ત્ર ઉદ્યોગનું પ્રમુખ સ્થાન છે. તે દેશમાં સૌથી વધુ રોજગારી પૂરી પાડતો મુખ્ય ઉદ્યોગ છે, જે લગભગ 3.5 કરોડ લોકોને રોજગાર આપે છે. ચીન પછી સુતરાઉ કાપડની નિકાસમાં ભારત વિશ્વમાં બીજો ક્રમ ધરાવે છે.
શરૂઆત અને કેન્દ્રીકરણ: ભારતમાં સૌ પ્રથમ સુતરાઉ કાપડની મિલ મુંબઈમાં સ્થપાઈ. ત્યારબાદ ગુજરાતમાં અમદાવાદ ખાતે શાહપુર મિલ અને કેલિકો મિલ શરૂ થઈ. સસ્તો કપાસ, શ્રમિકો, પરિવહન, વિદ્યુત, બેંક અને નિકાસ માટે બંદરોની અનુકૂળતાને લીધે શરૂઆતમાં આ ઉદ્યોગ મુંબઈ અને અમદાવાદમાં કેન્દ્રિત થયો. આજે દેશના લગભગ 100 નગરોમાં આ મિલો આવેલી છે.
મુખ્ય કેન્દ્રો:
મહારાષ્ટ્ર: મુંબઈમાં સૌથી વધુ મિલો હોવાથી તેને 'સુતરાઉ કાપડનું વિશ્વમહાનગર' (Cottonopolis of India) કહે છે. આ સિવાય પુણે, કોલ્હાપુર અને જલગાંવ મુખ્ય છે.
ગુજરાત: અમદાવાદને 'પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર' તથા 'ડેનિમ સિટી ઑફ ઇન્ડિયા' કહે છે. વડોદરા, કલોલ, ભરૂચ, સુરત, પોરબંદર, રાજકોટ પણ તેના કેન્દ્રો છે.
અન્ય રાજ્યો: તમિલનાડુ (કોઈમ્બતુર, ચેન્નઈ), ઉત્તર પ્રદેશ (કાનપુર), મધ્ય પ્રદેશ (ઇંદોર, ગ્વાલિયર), પશ્ચિમ બંગાળ (કોલકાતા) વગેરે.
સમસ્યાઓ અને નિકાસ: હાલમાં આ ઉદ્યોગ ઉત્તમ પ્રકારના કપાસની અછત, જૂના યંત્રોનો વપરાશ, અનિયમિત વીજળી, કૃત્રિમ રેશાના કાપડની સ્પર્ધા અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની તીવ્ર સ્પર્ધા જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે. ભારત પોતાના સુતરાઉ કાપડની નિકાસ રશિયા, યુ.કે., યુ.એસ.એ., સુદાન, નેપાળ અને ફ્રાંસ જેવા દેશોમાં કરે છે.
ઉદ્યોગોના કારણે પર્યાવરણની ગુણવત્તામાં થતા ઘટાડાને અટકાવવા માટે નીચે મુજબના ઉપાયો કરવા જોઈએ:
ઔદ્યોગિક આયોજન: દેશનો વિકાસ થાય પણ સાથે પર્યાવરણનો વિનાશ ન થાય તે રીતે ઉદ્યોગોનું યોગ્ય આયોજન કરવું જોઈએ અને પ્રદૂષણની માત્રા ઘટાડવી જોઈએ.
ઈંધણ અને ઉપકરણોની પસંદગી: કારખાનાઓમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ઉપકરણો વસાવવા જોઈએ અને પ્રદૂષણ ઓછું કરે તેવા યોગ્ય ઈંધણની પસંદગી કરવી જોઈએ.
હવા પ્રદૂષણ નિયંત્રણ: હવામાં ઉત્સર્જિત થતા નુકસાનકારક ધુમાડા અને વાયુઓને ફિલ્ટર, સ્ક્રબર અને ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર્સ જેવા યંત્રો દ્વારા નિયંત્રિત કરવા જોઈએ.
જળ પ્રદૂષણ નિવારણ: ઉદ્યોગોના પ્રદૂષિત કે કેમિકલયુક્ત પાણીને નદીઓ કે જળાશયોમાં છોડતા પહેલાં તેનું શુદ્ધિકરણ (Water Treatment) કરવું અનિવાર્ય બનાવવું જોઈએ.
ઉદ્યોગોને મુખ્યત્વે ત્રણ ધોરણોના આધારે જુદા જુદા જૂથોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
માનવશ્રમ (શ્રમિકોની સંખ્યા) ના આધારે:
મોટા પાયા પરના ઉદ્યોગો: જેમાં વધુ લોકોને રોજગારી મળે છે. દા.ત. સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ.
નાના પાયા પરના ઉદ્યોગો: જે કોઈ વિશેષ વ્યક્તિની માલિકી હેઠળ હોય અને શ્રમિકોની સંખ્યા ઓછી હોય. દા.ત. ખાંડસરી ઉદ્યોગ.
માલિકીના ધોરણે: ઉદ્યોગોને ખાનગી, જાહેર (સરકારી), સંયુક્ત તથા સહકારી જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.
કાચા માલના સ્રોતના આધારે:
કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો: જે ખેતીમાંથી મળતા કાચા માલ પર ચાલે છે. દા.ત. સુતરાઉ કાપડ, શણ, રેશમી કાપડ, ઊની કાપડ, ખાંડ અને કાગળ ઉદ્યોગ.
ખનીજ આધારિત ઉદ્યોગો: જે કાચા માલ તરીકે ખનીજોનો ઉપયોગ કરે છે. દા.ત. લોખંડ-પોલાદ, એલ્યુમિનિયમ, તાંબુ ગાળણ, સિમેન્ટ, રસાયણ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગ.
ભારતમાં આધુનિક ઢબે જહાજ (વહાણ) બાંધવાના મુખ્ય પાંચ (5) કેન્દ્રો છે. આ પાંચેય કેન્દ્રો જાહેર ક્ષેત્રના (સરકારી) છે, જે નીચે મુજબના સ્થળોએ આવેલા છે:
વિશાખાપટ્ટનમ
કોલકાતા
કોચી
મુંબઈ
માર્મગોવા
સિમેન્ટ બનાવવા માટે મુખ્યત્વે નીચે મુજબના વજનદાર કાચા માલની જરૂર પડે છે:
ચૂનાનો પથ્થર
કોલસો
ચિરોડી (જિપ્સમ)
બોક્સાઇટ
ચીકણી માટી
ગુજરાતમાં રાસાયણિક ખાતર બનાવવાના કારખાના મુખ્યત્વે નીચેના સ્થળોએ સ્થાપિત થયેલા છે:
કલોલ
કંડલા
હજીરા
ભરૂચ
વડોદરા
ગુજરાતમાં કાગળ ઉદ્યોગનો સારો વિકાસ થયો છે, તેના મુખ્ય ચાર કેન્દ્રો નીચે મુજબ છે:
અમદાવાદ
રાજકોટ
સુરત
વાપી (અને વલસાડ કે વડોદરા)