ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
મહત્ત્વ: રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગો (National Highways) આર્થિક દૃષ્ટિએ જ નહિ, પરંતુ દેશની સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ પણ અતિ મહત્ત્વના છે.
નિર્માણની જવાબદારી: આ માર્ગોના નિર્માણ અને જાળવણીની સંપૂર્ણ જવાબદારી કેન્દ્ર સરકારની છે.
જોડાણ: આ માર્ગો દ્વારા રાજ્યોની રાજધાનીઓને, મોટા-મોટા ઔદ્યોગિક અને વ્યાપારિક શહેરોને તથા મુખ્ય બંદરોને એક-બીજા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત તે ભારતને તેના પડોશી દેશો જેવા કે મ્યાનમાર, પાકિસ્તાન, નેપાળ, ભૂતાન અને ચીન સાથે પણ સાંકળે છે.
સૌથી લાંબો માર્ગ: રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ-44 દેશમાં સૌથી લાંબો છે, જે ઉત્તરમાં શ્રીનગરથી શરૂ થઈને દક્ષિણમાં કન્યાકુમારી સુધી જાય છે.
સ્વર્ણિમ ચતુર્ભુજ યોજના: આ યોજના અંતર્ગત દેશના ચાર મુખ્ય મહાનગરો – દિલ્લી, મુંબઈ, ચેન્નઇ તથા કોલકાતાને જોડવામાં આવ્યા છે.
લંબાઈનું પ્રમાણ: જનસંખ્યાના આધારે ચંડીગઢ, પુડુચેરી, દિલ્લી અને ગોવા જેવા રાજ્યોમાં આ માર્ગોની સંખ્યા વધારે છે; જ્યારે વધારે વસ્તી ધરાવતા ઉત્તરપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોની લંબાઈ પ્રમાણમાં ઓછી છે.
ગુજરાતમાંથી પસાર થતા માર્ગો: ગુજરાતમાંથી 27, 41, 47, 48, 141, 147 વગેરે નંબરના રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પસાર થાય છે. (નોંધ: ભારત સરકારે વર્ષ 2011માં આ નંબરોમાં પરિવર્તન કરેલ છે).
આંતરિક જળપરિવહનને જાળવવા માટે સરકારે મુખ્ય 5 જળમાર્ગોને રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોનો દરજ્જો આપ્યો છે, જે નીચે મુજબ છે:
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 1: ഗંગા નદી પર, હલ્દિયાથી અલાહાબાદ સુધી. તેની લંબાઈ 1620 કિમી છે. તેમાં ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, ઝારખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 2: બ્રહ્મપુત્ર નદી પર, ધુબ્રીથી સાદિયા સુધી. તેની લંબાઈ 891 કિમી છે. તેમાં અસમ, અરુણાચલ પ્રદેશ અને મેઘાલય રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 3: પશ્ચિમ કિનારાની નહેર પર, કોલમથી કોટ્ટાપુરમ સુધી. તેની લંબાઈ 250 કિમી છે. આ માર્ગ કેરાલા રાજ્યમાં આવેલો છે.
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 4: ગોદાવરી-કૃષ્ણા નદી અને કેનાલ પર, કાકીનાડાથી પુડુચેરી સુધી. તેની લંબાઈ 1078 કિમી છે. તેમાં આંધ્રપ્રદેશ, તમિલનાડુ અને પુડુચેરીનો સમાવેશ થાય છે.
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 5: બ્રહ્માણી નદી પર, ગોએનખલી (ગોએખાલી) થી તાલ્વેર (તાલચેર) સુધી. તેની લંબાઈ 588 કિમી છે. આ માર્ગ ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યમાં છે.
સમૂહસંચાર (સામૂહિક સંચારતંત્ર) માં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના માધ્યમોનો સમાવેશ થાય છે:
મુદ્રિત માધ્યમ (Print Media): જેમાં દૈનિક અખબારો (સાપ્તાહિકો) અને વિવિધ પત્રિકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમ (Electronic Media): જેમાં આકાશવાણી (રેડિયો) અને દૂરદર્શન (ટેલિવિઝન) નો સમાવેશ થાય છે.
પ્રસારભારતી: આ દેશનું સ્વાયત્ત પ્રસારણ નિગમ છે, આકાશવાણી અને દૂરદર્શન તેના બે મુખ્ય વિભાગો છે.
આકાશવાણી: દેશમાં આકાશવાણીના 415 સ્ટેશનો છે, જે 23 ભાષાઓમાં વિવિધ કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરે છે. કુદરતી આફતો સમયે તે મહત્ત્વપૂર્ણ સંપર્ક સાધન બને છે.
દૂરદર્શન: ઉપગ્રહોના ઉપયોગ દ્વારા તે સમાચાર, હવામાનની વિગતો, શૈક્ષણિક અને મનોરંજનના કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરે છે.
ભારતમાંથી પરદેશમાં નિકાસ થતી મુખ્ય ચીજવસ્તુઓ નીચે મુજબ છે:
ખનીજો અને ઈજનેરી સામાન: કાચું લોખંડ અને ઈજનેરી સામાન (જેમ કે સાઇકલ, પંખા, સિલાઇ મશીન, મોટરો, રેલવેના ડબ્બા વગેરે).
ટેકનોલોજી: કમ્પ્યૂટર સોફ્ટવેર.
કાપડ અને ચામડું: સુતરાઉ કાપડ, સીવેલાં તૈયાર કપડાં, શણની ચીજવસ્તુઓ, ચામડું અને ચામડાનો સામાન.
કૃષિ અને ખાદ્ય પેદાશો: ચા, કૉફી, માછલી અને તેની વિવિધ પેદાશો.
અન્ય વસ્તુઓ: રસાયણો અને તેને સંબંધિત ચીજવસ્તુઓ, રત્નઆભૂષણો (મોતી-ઝવેરાત) તેમજ હસ્તકલાની કીમતી વસ્તુઓ.