ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
વિશ્વ બેંકના 2004ના વિશ્વ વિકાસ અહેવાલમાં $735થી ઓછી માથાદીઠ આવક ધરાવતા દેશોને વિકાસશીલ અર્થતંત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે (કોઈપણ પાંચ):
નીચી માથાદીઠ આવક: વિકાસશીલ દેશોની રાષ્ટ્રીય આવક નીચી જોવા મળે છે. વળી, વસતી વૃદ્ધિનો દર વધુ હોવાથી માથાદીઠ આવક પણ નીચી રહે છે, જેના કારણે લોકોનું જીવનધોરણ નીચું રહેવા પામે છે.
વસતી વૃદ્ધિ: આવા રાષ્ટ્રોમાં વસતી વધારો વધુ જોવા મળે છે. અહીં વસતી વૃદ્ધિનો દર 2% અથવા તેનાથી પણ વધુ જોવા મળે છે.
કૃષિક્ષેત્ર પર અવલંબન: આ દેશોમાં ખેતી મુખ્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિ હોય છે. દેશના 60% કરતાં પણ વધુ લોકો રોજગારી માટે ખેતી પર આધારિત હોય છે અને રાષ્ટ્રીય આવકમાં ખેતીનો ફાળો 25% ની આસપાસ હોય છે.
આવકની વહેંચણીની અસમાનતા: આવક તથા ઉત્પાદનનાં સાધનોની વહેંચણીમાં ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં અસમાનતા જોવા મળે છે. દેશના ટોચના 20% ધનિક લોકો રાષ્ટ્રીય આવકનો 40% હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે તળિયાના 20% ગરીબ લોકો માત્ર 10% હિસ્સો ધરાવે છે.
બેરોજગારી અને ગરીબી: બેરોજગારીનું પ્રમાણ કુલ શ્રમિકોના 3% કરતાં વધુ હોય છે, જ્યાં મોસમી, છૂપી અને ઔદ્યોગિક બેરોજગારી લાંબા ગાળા માટે જોવા મળે છે. વળી, વસતીના લગભગ ત્રીજા ભાગના લોકો પોતાની પ્રાથમિક જરૂરિયાતો (અનાજ, કપડાં, રહેઠાણ, શિક્ષણ, આરોગ્ય) સંતોષી શકતા ન હોવાથી ગરીબ છે.
માનવીય સ્વભાવ: માનવીની જરૂરિયાતો અસંખ્ય અને અમર્યાદિત છે. એક જરૂરિયાત સંતોષાય ત્યાં તેમાંથી બીજી અનેક નવી જરૂરિયાતો ઉદ્ભવે છે.
વારંવાર ઉદ્ભવતી જરૂરિયાતો: ઘણી જરૂરિયાતો એવી હોય છે જે વારંવાર સંતોષવી પડે છે (જેમ કે ખોરાક, પાણી વગેરે).
વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી: બદલાતા સમય સાથે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના નવા વિકાસને કારણે પણ નવી જરૂરિયાતો ઉદ્ભવે છે (જેમ કે સ્માર્ટફોન, ઇન્ટરનેટ વગેરે).
નિષ્કર્ષ: આ જ કારણોસર જરૂરિયાતોનો ક્યારેય અંત આવતો નથી. સાધનો મર્યાદિત હોવાને કારણે માનવીએ આ અમર્યાદિત જરૂરિયાતોમાંથી કઈ જરૂરિયાત વધુ અગત્યની છે તે નક્કી કરીને તેને પસંદ કરવી પડે છે.
બજાર પદ્ધતિ (મૂડીવાદી પદ્ધતિ) સંપૂર્ણ નથી, તેની મુખ્ય મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે:
પ્રાથમિક વસ્તુઓની ઉપેક્ષા: આ પદ્ધતિમાં નફાને જ ધ્યાનમાં રાખીને ઉત્પાદન થતું હોવાથી મોજશોખની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન વધુ થાય છે અને પ્રાથમિક જરૂરિયાતની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન ઘટે છે.
કુદરતી સંપત્તિનો દુર્વ્યય: રાજ્ય (સરકાર) ની કોઈ નીતિવિષયક ભૂમિકા કે અંકુશ ન હોવાથી કુદરતી સંપત્તિનો બેફામ દુર્વ્યય થાય છે.
ગ્રાહકોનું શોષણ: ગ્રાહકોની બજાર વિશેની અજ્ઞાનતાના કારણે બજારમાં તેમનું શોષણ થાય છે.
આવકની અસમાનતા: સંપત્તિ અને આવકનું કેન્દ્રીકરણ અમુક ધનિક લોકોના હાથમાં જ થવાથી આવકની અસમાનતામાં વધારો થાય છે.
અન્ય ભય: બજારમાં ઈજારાશાહી (Monopoly), આર્થિક અસ્થિરતા અને મજૂરોનું શોષણ થવાનો ભય સતત રહે છે.
જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રનું સહ-અસ્તિત્વ: મિશ્ર અર્થતંત્રમાં ઉત્પાદનના સાધનોની ફાળવણી જાહેર (સરકારી) અને ખાનગી એમ બંને ક્ષેત્રો વચ્ચે વહેંચાયેલી હોય છે. આ બંને ક્ષેત્રો એકબીજાના હરીફ નહીં પણ પૂરક બનીને કામ કરે છે.
ખાનગી ક્ષેત્રની ફાળવણી: ખેતી, વ્યાપાર, નાના અને વપરાશી માલના ઉદ્યોગો વગેરેની માલિકી વ્યક્તિગત કે ખાનગી હોય છે, જ્યાં નિર્ણયો નફા અને બજારના આધારે લેવાય છે.
જાહેર ક્ષેત્રની ફાળવણી: ભારે ઉદ્યોગો, સંરક્ષણ સામગ્રીના કારખાનાં, રેલવે, વીજળી, રસ્તાઓ, સિંચાઈ જેવા પાયાના ચાવીરૂપ ક્ષેત્રોની માલિકી સંપૂર્ણપણે રાજ્ય (સરકાર) હસ્તક હોય છે.
સરકારી અંકુશો અને પ્રોત્સાહનો: બજારો સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર હોતા નથી. સમાજમાં અનિચ્છનીય કે મોજશોખની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન અટકાવવા સરકાર તેના પર ઊંચા કરવેરા નાખે છે. બીજી તરફ પછાત વિસ્તારોમાં ઉદ્યોગો સ્થાપવા સબસિડી અને કરવેરામાં રાહત જેવા પ્રોત્સાહનો આપે છે. આમ, આયોજનપૂર્વક સાધનોની ફાળવણી થાય છે.
સામાન્ય અર્થ વિરુદ્ધ અર્થશાસ્ત્ર: સામાન્ય અર્થમાં જમીન એટલે પૃથ્વીની સપાટીનું ઉપલું પડ. પરંતુ અર્થશાસ્ત્રની પરિભાષામાં જમીન એટલે તમામ પ્રકારની કુદરતી સંપત્તિ.
સમાવેશ: જમીનમાં પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલા જંગલો, નદીઓ, પર્વતો તેમજ પૃથ્વીના પેટાળમાં આવેલા ખનીજો અને ધાતુઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
મુખ્ય લક્ષણ: જમીન એ ઉત્પાદનનું કુદરતી (માનવસર્જિત નહીં) અને મર્યાદિત સાધન
સમાન વહેંચણીના ઉમદા ધ્યેય છતાં આ પદ્ધતિમાં નીચે મુજબની ખામીઓ છે:
પ્રોત્સાહનનો અભાવ: ઉત્પાદનનાં સાધનોની માલિકી રાજ્યની હોવાથી વ્યક્તિગત રીતે નફો મળતો નથી, જેથી ઉત્પાદન વધારવા માટે કોઈ નવું પ્રોત્સાહન મળતું નથી.
સંશોધનમાં મંદી: બજારમાં સ્પર્ધા કે હરીફાઈનો અભાવ હોવાના કારણે અર્થતંત્રમાં નવાં સંશોધનોને વેગ મળતો નથી.
સ્વાતંત્ર્યનો નાશ: આ પદ્ધતિમાં વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય (પસંદગીનું સ્વાતંત્ર્ય) જળવાતું નથી.
અમલદારશાહીનો ભય: રાજ્યના સંપૂર્ણ હસ્તક્ષેપ અને નિયંત્રણોના કારણે વહીવટમાં અમલદારશાહીનો ભય ઊભો થાય છે.
| તફાવતનો મુદ્દો | આર્થિક વિકાસ (Economic Development) | આર્થિક વૃદ્ધિ (Economic Growth) |
|---|---|---|
| ૧. પ્રક્રિયાના આધારે | તે ગુણાત્મક છે. વિકાસ એ પ્રથમ અવસ્થા છે. | તે પરિમાણાત્મક છે. વૃદ્ધિ એ વિકાસ પછીની અવસ્થા છે. |
| ૨. અર્થતંત્રમાં ફેરફાર | અર્થતંત્રમાં થતાં નવાં સંશોધનોના આધારે ઉત્પાદનમાં થતો વધારો છે. (દા.ત. નવા બિયારણોની શોધથી ઉત્પાદન વધવું). | ખેડાણલાયક જમીનમાં વધારો થવાથી ઉત્પાદન વધે તેને આર્થિક વૃદ્ધિ કહે છે. |
| ૩. દેશોના સંદર્ભમાં | વિકાસશીલ દેશોની રાષ્ટ્રીય આવકમાં થતો વધારો એ આર્થિક વિકાસ છે. | વિકસિત દેશોની રાષ્ટ્રીય આવકમાં થતો વધારો એ આર્થિક વૃદ્ધિ કહેવાય. |
વ્યાખ્યા: અર્થતંત્રના જે વિભાગમાં કુદરત આધારિત સીધી પ્રવૃત્તિઓ થતી હોય તેને પ્રાથમિક ક્ષેત્ર કહે છે.
સમાવેશ: આ ક્ષેત્રમાં ખેતી તેમજ ખેતી સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે પશુપાલન, પશુ સંવર્ધન, મત્સ્યઉદ્યોગ, મરઘા-બતકા ઉછેર, જંગલો અને કાચી ધાતુઓનું ખોદકામ (ખાણકામ) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
મહત્ત્વ: સામાન્ય રીતે વિકાસશીલ દેશોમાં પ્રાથમિક ક્ષેત્રનું પ્રભુત્વ સૌથી વધુ હોય છે અને રોજગારી તેમજ આવકનો તે મુખ્ય સ્ત્રોત છે. પરંતુ દેશનો વિકાસ થતાં તેનો હિસ્સો ઘટતો જાય છે.
આર્થિક પ્રવૃત્તિ: આવક મેળવવાના કે ખર્ચ કરવાના હેતુથી કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિને આર્થિક પ્રવૃત્તિ કહે છે. દા.ત. ખેડૂત ખેતી કરે, કારીગર કામ કરે, વેપારી વેપાર કરે કે શિક્ષક શાળામાં ભણાવે.
બિનઆર્થિક પ્રવૃત્તિ: જે પ્રવૃત્તિનો હેતુ આવક મેળવવાનો કે ખર્ચ કરવાનો હોતો નથી (માત્ર દયા, પ્રેમ કે માયાનિધિથી થાય છે) તેને બિનઆર્થિક પ્રવૃત્તિ કહે છે. દા.ત. માતા પોતાના બાળકને ઉછેરે છે, કોઈ વ્યક્તિ સમાજસેવાના કાર્યો કરે.
ઉત્પાદનનાં મુખ્ય ચાર સાધનો છે:
જમીન (કુદરતી સંપત્તિ)
મૂડી (માનવસર્જિત સાધનો જેવા કે યંત્રો, મકાન)
શ્રમ (શારીરિક કે માનસિક કાર્ય)
નિયોજન (ત્રણેય સાધનોનું સંયોજન કરનાર નિયોજક)