ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
અર્થ: સરકાર ઔદ્યોગિક નીતિ દ્વારા ખાનગી ક્ષેત્ર પરના અંકુશો અને નિયંત્રણોમાં ક્રમશઃ ઘટાડો કરે અને વિકાસને પ્રોત્સાહિત કરે તેને 'આર્થિક ઉદારીકરણની નીતિ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
લાભો:
ઉદારીકરણના પરિણામે ખાનગી ક્ષેત્રને મુક્ત વિકાસની તકો પ્રાપ્ત થઈ, જેનાથી દેશના ઉત્પાદનમાં વધારો થયો.
આ નીતિનો સ્વીકાર કરવાથી વિદેશ વ્યાપારને બળ મળવાનું શરૂ થયું અને વિદેશ વ્યાપારમાં સારો એવો વધારો (વૃદ્ધિ) થયો.
વિદેશ વ્યાપારમાં વધારો થવાના કારણે દેશની વિદેશી હૂંડિયામણની અનામતોમાં (Foreign Exchange Reserves) વધારો થયો છે.
ઉદારીકરણના પરિણામે દેશમાં આંતરમાળખાકીય સગવડોમાં (Infrastructure) મોટો વધારો થયો છે.
ખાનગીકરણના લાભો:
ખાનગીકરણની નીતિના કારણે દેશમાં ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે ઉત્પાદકીય એકમોની સંખ્યામાં વધારો નોંધાયો છે.
તેના પરિણામે દેશમાં મૂડીગત અને વપરાશી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં પણ વધારો થયો છે.
જાહેરક્ષેત્રના નબળા એકમોનું ખાનગીકરણ થવાથી જાહેરક્ષેત્રના એકમોની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થયો છે.
ખાનગીકરણના ગેરલાભો:
ખાનગીકરણના પરિણામે આર્થિક સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ થોડાક લોકોના હાથમાં થયું છે, જેનાથી ઈજારાશાહીને (Monopoly) વેગ મળ્યો છે.
આ નીતિથી નાના અને ગૃહ ઉદ્યોગોનો વિકાસ યોગ્ય રીતે થઈ શક્યો નથી, માત્ર મોટા ઉદ્યોગોને જ વધુ લાભ મળ્યો છે.
ખાનગીકરણના પરિણામે બજારમાં ભાવો અંકુશમાં રહ્યા નથી, જેના કારણે દેશમાં 'ભાવ વધારાની' (મોંઘવારીની) સમસ્યા ઊભી થઈ છે
પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે વૈશ્વિક અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે નીચે મુજબના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે:
પૃથ્વી પરિષદ: સ્વીડનના સ્ટોકહોમ શહેરમાં 1972માં પ્રથમ વખત વૈશ્વિક સ્તરે ‘પૃથ્વી પરિષદ’નું આયોજન થયું.
પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ: પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ રાખવા માટે કેન્દ્ર તથા રાજ્ય સ્તરે 'પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ' (Pollution Control Board) ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
પર્યાવરણ દિન: વિશ્વભરમાં પર્યાવરણીય જાગૃતિ માટે 5મી જૂનને 'વિશ્વ પર્યાવરણ દિન' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.
વાયુ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ ધારો: ભારત સરકારે વર્ષ 1981માં 'વાયુ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ ધારો' (Air Pollution Control Act) પસાર કર્યો.
વૈશ્વિક સમજૂતીઓ: ઓઝોનના સ્તરમાં પડેલું ગાબડું અટકાવવા, પરમાણુ કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવા અને જૈવિક વિવિધતાની (Biodiversity) જાળવણી માટે જુદા જુદા દેશો વચ્ચે વૈશ્વિક સમજૂતીઓ થઈ છે.
માહિતીનું પ્રકાશન: દેશના મુખ્ય શહેરોના પ્રદૂષણની માહિતી નિયમિત રીતે પ્રગટ કરવામાં આવે છે.
પ્રાકૃતિક (કુદરતી) સાધનોના સંરક્ષણ તેમજ સંવર્ધન માટે નીચેની વ્યૂહરચના અપનાવવી જોઈએ:
સાધનોનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ: પુનઃ ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવાં સાધનો (જેમ કે ખેતીલાયક જમીન, જંગલો, જળ સંપત્તિ) ની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે તે રીતે વાપરવા. જ્યારે એક જ વાર ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા અપ્રાપ્ય સાધનો (કોલસો, પેટ્રોલિયમ, ખનીજો) નો ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
પર્યાવરણ મિત્ર ટેક્નોલોજી: વાહન વ્યવહાર ખર્ચ ઓછું થાય તે રીતે ઉદ્યોગો સ્થાપવા અને વાહનો તેમજ ઉદ્યોગોમાં 'પર્યાવરણ મિત્ર ટેક્નોલોજી' નો ઉપયોગ વધારવો.
બહુહેતુક ઉપયોગ: જે સાધનો એકથી વધુ ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા હોય તેમને મહત્તમ ઉપયોગમાં લેવા. (દા.ત., જુદી જુદી સિંચાઈ યોજનાઓનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પાદન, પૂર નિયંત્રણ અને વાહન વ્યવહાર એમ ત્રણેયમાં કરવો).
કચરા અને પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ: ઔદ્યોગિક કચરાનો બિનઆયોજિત નિકાલ અટકાવવો, ઝેરી રસાયણો અને વધતા જતા ગંદા વસવાટો (સ્લમ્સ) અટકાવવા કડક નિયંત્રણો મૂકવાં.
બિનપરંપરાગત ઊર્જા: ઉત્પાદનના તમામ ક્ષેત્રોમાં સૌર ઊર્જા (Solar Energy) અને પવન ઊર્જા (Wind Energy) જેવી પુનઃપ્રાપ્ય બિનપરંપરાગત ઊર્જાનો ઉપયોગ વધારવા પર ખાસ ભાર મૂકવો.
વૈશ્વિકીકરણના કારણે ભારતીય અર્થતંત્રને નીચે મુજબના મુખ્ય લાભો થયા છે:
વિદેશી મૂડીરોકાણ: વૈશ્વિકીકરણના પરિણામે દેશમાં વિદેશી સીધા મૂડીરોકાણને (FDI) ખૂબ મોટું પ્રોત્સાહન મળે છે.
વસ્તુઓની સરળ પ્રાપ્તિ: આ પ્રક્રિયા દ્વારા વિકસિત દેશોમાં ઉત્પન્ન થતી આધુનિક વસ્તુઓ અને ટેક્નોલોજી આપણા દેશના લોકોને પણ સરળતાથી પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય હરીફાઈ: વૈશ્વિકીકરણના પરિણામે ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની હરીફાઈમાં (Global Competition) ટકી રહેવાની ક્ષમતા અને શક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘના સભ્ય દેશો દ્વારા 1 જાન્યુઆરી, 1995ના રોજ સ્થાપવામાં આવેલ વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (WTO) ના મુખ્ય ધ્યેયો નીચે મુજબ છે:
વિશ્વના જુદા જુદા દેશો વચ્ચે થતા આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારના અવરોધો (ટેરિફ અને નિયંત્રણો) દૂર કરવા.
વિદેશ વ્યાપાર માટે દેશના સ્થાનિક ઉદ્યોગોને આપવામાં આવતું રક્ષણ (સંરક્ષણની નીતિ) ક્રમશઃ દૂર કરવું.
વૈશ્વિક વ્યાપાર નીતિ અને દેશની આર્થિક નીતિઓ વચ્ચે યોગ્ય સંકલન સાધવું.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિશ્વમાં ઉદ્ભવતા વિવિધ વ્યાપારી ઝઘડાઓનું કાયદાકીય રીતે નિવારણ કરવું.
દેશમાં ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે ઉત્પાદકીય એકમોની સંખ્યામાં મોટો વધારો નોંધાયો છે.
બજારમાં મૂડીગત સાધનો અને લોકોની વપરાશી વસ્તુઓના કુલ ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
અગાઉ ખોટ કરતા જાહેરક્ષેત્રના એકમોનું ખાનગીકરણ થવાથી તે એકમોની કાર્યક્ષમતામાં (Efficiency) ઘણો સુધારો જોવા મળ્યો છે.