ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
નફામાં વધારો: સામાન્ય રીતે ભાવો વધતાં યોજકો કે ઉત્પાદકોનો નફો વધે છે. નફારૂપી આ અણધાર્યા લાભથી તેમને નવાં ઉત્પાદકીય સાહસો શરૂ કરવાની તક મળે છે.
મૂડીરોકાણને પ્રોત્સાહન: ઉત્પાદન ખર્ચમાં થતો વધારો ભાવવધારા કરતાં ઓછો હોવાથી નફાનો ગાળો વધે છે. આથી ઉત્પાદકને નવું મૂડીરોકાણ કરવાનું પ્રોત્સાહન મળે છે.
રોજગારીનું સર્જન: મૂડીરોકાણ વધવાના કારણે ઉત્પાદકીય પ્રવૃત્તિઓ વેગ પકડે છે, ઉત્પાદન વધે છે અને તેના લીધે રોજગારીની નવી તકો ઊભી થાય છે.
જીવનધોરણમાં સુધારો: ઉત્પાદકો કે વેપારીઓ પોતાની આવક વધતાં, તેમાંથી પોતાના કામદારોને વેતન વધારા રૂપે ચૂકવે છે. આમ, સૌની આવક અને ખરીદશક્તિ વધતાં લોકો વધુ ચીજવસ્તુઓનો વપરાશ કરે છે અને તેમનું જીવનધોરણ ઊંચું આવે છે. આથી કહી શકાય કે સ્થિરતા સાથેનો ભાવવધારો એ આર્થિક વિકાસની પૂર્વશરત છે.
નાણાંના પુરવઠામાં વધારો: અર્થતંત્રમાં નાણાંનો પુરવઠો ત્રણ રીતે વધે છે: (i) ખાધ પુરવણી દ્વારા (નવાં નાણાંના સર્જન દ્વારા), (ii) નાણાંના ચલણવેગમાં વધારો થવાથી અને (iii) બેંકો દ્વારા ધિરાણ પરના વ્યાજના દર ઘટાડીને શાખ-વિસ્તરણની નીતિ અપનાવવાથી. નાણાંનો પુરવઠો વધતાં લોકોની ખરીદશક્તિ વધે છે, પરંતુ સામે કુલ પુરવઠો ન વધતાં ભાવવૃદ્ધિ થાય છે.
વસ્તી વધારો: ભારતમાં સરેરાશ 1.9% ના ઝડપી દરે વસ્તી વધે છે. આ વધતી વસ્તી ચીજવસ્તુઓ અને સેવાની માંગમાં તીવ્ર વધારો કરે છે, જેનાથી માંગ-પુરવઠાનું અસંતુલન સર્જાતાં ભાવવધારો જન્મે છે.
નિકાસમાં વધારો: વિદેશી બજારમાં દેશની પેદાશોની માંગ વધતાં સરકાર નિકાસ વધારવાના પ્રોત્સાહક પગલાં લે છે. આના કારણે સ્થાનિક બજારમાં વસ્તુઓની ઉપલબ્ધતા ઘટે છે અને અછત સર્જાતાં ભાવો વધે છે.
કાચા માલની ઊંચી કિંમત: કાચા માલની અછતને કારણે તેની કિંમતો વધતાં વસ્તુનું ઉત્પાદન ખર્ચ વધે છે. પરિણામે કામદારો વેતનવધારાની માંગણી કરે છે અને તે સંતોષવા જતાં ઉત્પાદન ખર્ચ ફરી વધે છે. આમ, ભાવવૃદ્ધિનું વિષચક્ર ચાલ્યા કરે છે.
કાળું નાણું (બિનનોંધાયેલ નાણું): કરવેરાથી બચવા હિસાબી ચોપડે નહિ નોંધાયેલી બિનહિસાબી આવકને કાળું નાણું કહે છે. કાળું નાણું ધરાવનારા લોકો ટેક્સમાં પકડાઈ જવાના ડરથી નાણાં સંગ્રહવાને બદલે બિનજરૂરી વસ્તુઓ ઝડપથી ખરીદે છે, જે ભાવવધારાને પોષે છે.
સરકાર દ્વારા વહીવટી ભાવવધારો: સરકાર વખતોવખત વહીવટી આદેશ બહાર પાડીને પેટ્રોલિયમ પેદાશો, રાસાયણિક ખાતર કે કૃષિ પાકોના ટેકાના ભાવો વધારે છે, જે ભાવવધારાને જન્મ આપે છે.
કુદરતી અને માનવીય પરિબળો: અતિવૃષ્ટિ, અનાવૃષ્ટિ, ધરતીકંપ જેવી કુદરતી આફતો તેમજ યુદ્ધ, હડતાલ, તાળાબંધી જેવા માનવીય પરિબળોને કારણે ઉત્પાદન ઘટે છે. પુરવઠો ઘટતાં ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધે છે.
દાણચોરી, સંગ્રહખોરી અને કાળાબજાર: ભવિષ્યમાં ભાવો વધવાના છે એવી અટકળો કે અફવાને કારણે વેપારીઓ અને ગ્રાહકો સંગ્રહખોરી કરે છે. તેનાથી બજારમાં કૃત્રિમ અછત ઊભી થાય છે અને વેપારીઓ ઊંચા ભાવો પડાવી નફાખોરી આચરે છે.
નાણાંકીય પગલાં: મધ્યસ્થ બેંક (RBI) અર્થતંત્રમાં નાણાંનો પુરવઠો ઘટાડે છે, જેથી લોકોની વપરાશી વસ્તુઓ પાછળ નાણાં ખર્ચવાની વૃત્તિ ઘટે છે. બેંક રેટ અને ધિરાણના વ્યાજદર ઊંચા કરવાથી લોન મોંઘી બને છે, જેથી સટ્ટાકીય રોકાણ અને સંગ્રહખોરી અટકે છે. વ્યાજદર વધતાં લોકોની બચતવૃત્તિ વધે છે. તેમજ ખુલ્લા બજારમાં સરકારી જામીનગીરીઓનું વેચાણ કરીને રોકડ પુરવઠો ઘટાડવામાં આવે છે.
રાજકોષીય પગલાં: સરકાર વહીવટી ખર્ચમાં કરકસર કરીને અને બિનજરૂરી ખર્ચ ઘટાડીને દેશના કુલ ખર્ચમાં ઘટાડો કરે છે. કરવેરાની નીતિ અન્વયે ચાલુ કરવેરા જેવા કે આવકવેરો, કંપનીવેરો વધારવામાં આવે છે જેથી લોકો પાસે ખર્ચવાપાત્ર નાણું ઘટે. શ્રીમંતોની મોજશોખની વસ્તુઓ પર ઊંચી આયાત જકાત નાખવામાં આવે છે.
મૂડીરોકાણ પર અંકુશ: બિનજરૂરી અને મોજશોખની વસ્તુઓ પાછળ મૂડીરોકાણ ઘટે તે માટે ‘લાયસન્સ કે પરવાના પદ્ધતિ’ અમલમાં મૂકવામાં આવે છે અને કૃષિ તેમજ ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન વધે તેવા મૂડીરોકાણને પ્રોત્સાહન અપાય છે.
ભાવનિયમન અને માપબંધી (PDS): ભાવવધારા સામે ગરીબોને રક્ષણ આપવા ‘જાહેર વિતરણ પ્રણાલી’ (PDS) હેઠળ વાજબી ભાવની દુકાનો (FPSS) દ્વારા રાહતદરે (સબસીડી સ્વરૂપે) જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
ભાવનિર્ધારણ તંત્ર: સરકારે ભાવસપાટી સ્થિર રાખવા ‘આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ માટેનો ધારો-1955’ અમલમાં મૂક્યો છે. નિયમ તોડનારા સંગ્રહખોરો અને કાળાબજારીયાઓ સામે ‘પાસા’ (PASA - પ્રિવેન્શન ઑફ એન્ટિસોશીયલ એક્ટિવિટીઝ એક્ટ) હેઠળ કાયદેસર અટકાયત કરવામાં આવે છે. પેટ્રોલ, ડીઝલ, રાંધણગેસ, ખાંડ અને જીવનરક્ષક દવાઓના ભાવ સરકાર આ તંત્ર દ્વારા નક્કી કરે છે.
ઉત્પાદકો અને વેપારીઓ દ્વારા ગ્રાહકોનું શોષણ નીચે મુજબની ભ્રષ્ટ રીતરસમો દ્વારા થાય છે:
ઓછું તોલમાપ: પેકિંગ પર લખ્યા કરતાં ઓછું વજન, ગરબડવાળા માપિયાં કે વજનકાંટા દ્વારા ઓછો માલ આપીને.
હલકી કે ખામીયુક્ત ગુણવત્તા: ગ્રાહકને નકલી વસ્તુ, હલકી કક્ષાનો માલ કે ખામીયુક્ત સેવા પૂરી પાડીને તેમજ આરોગ્યને હાનિ પહોંચાડે તેવી ભેળસેળયુક્ત વસ્તુઓ વેચીને.
વધુ કિંમત વસૂલવી: વસ્તુના પેકિંગ પર છાપેલી મહત્તમ છૂટક કિંમત (MRP) કરતાં વધુ કિંમત વસૂલ કરીને.
સેવામાં બેદરકારી: વેચાણ પછીની સેવાઓ અસંતોષકારક આપવી, વીજળી, બેંક, વીમો, ટેલિફોન કે દાકતરી સેવાઓમાં બેદરકારી દાખવી ગ્રાહક સાથે દુર્વ્યવહાર કરવો.
ભ્રામક જાહેરાતો: ટીવી કે મીડિયામાં લોભામણી અને ભ્રામક જાહેરાતો દ્વારા વસ્તુની ખોટી માહિતી આપી ગ્રાહકની છેતરામણી કરવી.
કૃત્રિમ અછત: બજારમાં જાણીજોઈને માલની કૃત્રિમ અછત ઊભી કરી ગ્રાહકોનું માનસિક અને આર્થિક શોષણ કરવું.
ગ્રાહકના શોષણ પાછળ મુખ્યત્વે નીચેના ચાર કારણો જવાબદાર છે:
ગ્રાહક પોતે જવાબદાર: ગ્રાહકોમાં અજ્ઞાનતા, જાગૃતિનો અભાવ અને નિરક્ષરતા જોવા મળે છે. વળી, સંગઠિત થઈને વિરોધ કરવાની કે થયેલા નુકસાન સામે કાનૂની રાહે લડત આપવાની વૃત્તિ અને યોગ્ય જાણકારીના અભાવે વેપારીઓ તેમનો ગેરલાભ ઉઠાવે છે.
મર્યાદિત માહિતી: મૂડીવાદી અર્થતંત્રમાં ઉત્પાદક વસ્તુના ભાવો અને ગુણવત્તા બાબતે સ્વતંત્ર છે. ખરીદી વખતે ગ્રાહકને વસ્તુના વપરાશની રીત, ગુણવત્તા, વૉરંટી કે ગેરંટી જેવી સાચી માહિતીથી પૂરેપૂરો માહિતગાર કરવામાં આવતો નથી. આથી મર્યાદિત માહિતીને લીધે ગ્રાહક છેતરાય છે.
મર્યાદિત પુરવઠો: જ્યારે વસ્તુ કે સેવાની માંગ સામે પૂરતો પુરવઠો હોતો નથી, ત્યારે બજારમાં કૃત્રિમ અછત સર્જાય છે. વેપારીઓ સંગ્રહખોરી અને સટ્ટાખોરી આચરીને ગ્રાહકો પાસેથી વધુ ભાવો પડાવે છે.
મર્યાદિત હરીફાઈ (ઇજારાશાહી): જ્યારે બજારમાં કોઈ એક જ ઉત્પાદક કે ઉત્પાદક સમૂહનો વસ્તુના ઉત્પાદન અને વહેંચણી પર એકાધિકાર (ઇજારો) હોય, ત્યારે વિકલ્પોના અભાવે ગ્રાહકોને ખામીયુક્ત સેવા અને હલકો માલસામાન મોંઘા ભાવે ખરીદવાની ફરજ પડે છે.
એક જાગૃત ગ્રાહક તરીકે ખરીદી કરતી વખતે નીચે મુજબની ફરજો અદા કરવી જોઈએ:
ગુણવત્તાના ચિહ્નોની ચકાસણી: વસ્તુ ખરીદતી વખતે ISI, BIS કે ‘એગમાર્ક’ (AGMARK) જેવા ગુણવત્તાના માનક ચિહ્નો જોઈને જ ખરીદી કરવી. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉપકરણો હંમેશાં સ્ટાન્ડર્ડ બ્રાન્ડના જ ખરીદવા.
પાકું બિલ અને રસીદ: ખરીદેલા માલનું પાકું બિલ કે નાણાં ચૂકવ્યાની પાકી રસીદ લેવાનો આગ્રહ રાખવો તેમજ વૉરંટી કાર્ડ પર દુકાનનો સિક્કો અને વેપારીની સહી અચૂક લેવી.
લેબલની વિગતો તપાસવી: પેકિંગ પર લખેલી કિંમત (MRP), ઉત્પાદન તારીખ (Mfg. Date), બેચ નંબર, ચોખ્ખું વજન, એક્સપાયરી ડેટ (અંતિમ તિથિ) અને ઉત્પાદકનું નામ-સરનામું બરાબર ચકાસવું.
તોલમાપના સાધનોની ખાતરી: ખરીદી વખતે ડિજિટલ કાંટો કે વજનિયાં પ્રમાણિત થયેલા છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવી. હાથમાં ઊંચકેલા ત્રાજવાને બદલે સ્ટેન્ડ પર લટકાવેલા ત્રાજવાથી જ વજન કરાવવું.
રોજિંદા વ્યવહારમાં સજાગતા: ગેસ સિલિન્ડર લેતી વખતે સીલ અકબંધ છે કે નહીં તે તપાસવું. રિક્ષા કે ટેક્સીમાં મીટર 'ઝીરો' કરાવીને બેસવું અને પેટ્રોલ-ડીઝલ ભરાવતી વખતે ઇન્ડિકેટર પર '0000' રીડિંગ જોઈ લેવું.
ખોટી ખરીદીથી બચવું: આકર્ષક જાહેરાતો કે 'સેલ'ની દેખાદેખીથી અંજાઈને બિનજરૂરી ખરીદી કરવી નહીં અને નાણાં વેડફવા નહીં. છેતરામણી થાય તો ગ્રાહક મંડળો કે ગ્રાહક કોર્ટનો સંપર્ક કરવો.
વિશ્વ ગ્રાહક અધિકાર દિન: દર વર્ષે 15 માર્ચના રોજ ઉજવવામાં આવે છે.
રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક અધિકાર દિન: ભારતમાં દર વર્ષે 24 ડિસેમ્બરના રોજ ઉજવવામાં આવે છે.
પાઠ્યપુસ્તકના આધારે ઉપલી અદાલતમાં અપીલ કરવા માટે નીચે મુજબ ડિપોઝીટ જમા કરાવવી ફરજિયાત છે:
જિલ્લા ફોરમથી નારાજ થઈ રાજ્ય કમિશનમાં અપીલ માટે: દાવાની રકમના 50% અથવા ₹ 25,000 (બેમાંથી જે ઓછું હોય તે).
રાજ્ય કમિશનથી નારાજ થઈ રાષ્ટ્રીય કમિશનમાં અપીલ માટે: દાવાની રકમના 50% અથવા ₹ 35,000 (બેમાંથી જે ઓછું હોય તે).
રાષ્ટ્રીય કમિશનથી નારાજ થઈ સુપ્રિમ કોર્ટમાં અપીલ માટે: દાવાની રકમના 50% અથવા ₹ 50,000 (બેમાંથી જે ઓછું હોય તે).