ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
વર્ષ 2010થી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ (UNDP) દ્વારા માનવ વિકાસ આંક (HDI) ની ગણતરી માટે નીચે મુજબના ત્રણ નવા નિર્દેશકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે:
1. અપેક્ષિત આયુષ્ય આંક (Life Expectancy Index - LEI): તે આરોગ્ય અને દીર્ઘાયુનું માપન કરે છે. બાળકના જન્મ સમયે તે કેટલાં વર્ષનું આયુષ્ય ભોગવી શકશે તેવી અપેક્ષાને અપેક્ષિત આયુષ્ય કહે છે. તેમાં મહત્તમ 83.6 વર્ષ અને ન્યૂનતમ 20 વર્ષ નિર્ધારિત કરાયેલ છે. (માનવ વિકાસ અહેવાલ 2015 મુજબ ભારતનો અપેક્ષિત આયુષ્ય આંક 68 વર્ષ હતો).
2. શિક્ષણ આંક (Education Index - EI): આ જ્ઞાન સંપાદન દર્શાવે છે અને તેના બે પેટા નિર્દેશકો છે:
(i) શાળાકીય સરેરાશ વર્ષો (MYS): 25 વર્ષની પુખ્ત વ્યક્તિએ શાળામાં વિતાવેલાં વર્ષો. જેમાં ઉચ્ચત્તમ 13.3 વર્ષ અને ન્યૂનતમ શૂન્ય વર્ષ નક્કી કરેલ છે. (ભારતમાં તે 5.4 વર્ષ છે).
(ii) અપેક્ષિત શાળાકીય વર્ષો (EYS): 5 વર્ષનું બાળક પોતાના જીવનનાં કેટલાં વર્ષો શાળામાં વિતાવશે તે વર્ષો. એમાં ઉચ્ચતમ 18 વર્ષ અને ન્યૂનતમ શૂન્ય વર્ષ નક્કી કરેલ છે. (ભારતમાં તે 11.7 વર્ષ છે).
3. આવક આંક (Income Index - II): તે જીવનધોરણના માપન માટે વપરાય છે. આ માટે માથાદીઠ કુલ રાષ્ટ્રીય આવક (GNI per capita) નો ઉપયોગ થાય છે. માથાદીઠ આવકની ગણતરી માટે જે તે દેશની આવકને અમેરિકાના ચલણ મૂલ્યમાં એટલે કે સમખરીદશક્તિ (Purchasing Power Parity - PPP) તરીકે ગણવામાં આવે છે. (માનવ વિકાસ અહેવાલ 2015 મુજબ ભારતની માથાદીઠ કુલ રાષ્ટ્રીય આવક 5497 $ હતી).
પ્રત્યેક માપદંડના આધારે ગણાતા આંકનું મૂલ્ય 0થી 1 ની વચ્ચે હોય છે. તેના આધારે દેશોનું વૈશ્વિક સ્તરે વર્ગીકરણ થાય છે.
માનવ વિકાસ અહેવાલમાં અન્ય દેશોની સરખામણી કરતાં જણાય છે કે ભારતે હજી ઘણી પ્રગતિ કરવાની બાકી છે. મુખ્યત્વે માનવ વિકાસ આડે નીચે મુજબના ત્રણ પડકારો દર્શાવ્યા છે:
1. સ્વાસ્થ્ય (આરોગ્ય): આરોગ્ય એ વ્યક્તિના જીવનની કિંમતી મૂડી છે. વિકસતા દેશોમાં વસતીવૃદ્ધિ, સામાન્ય રોગો, કુપોષણ, અપંગતા, ચેપી રોગો (જેવા કે એઇડ્ઝ) અને માનસિક રોગો વગેરે મુખ્ય સમસ્યાઓ છે. પાણીજન્ય અને શ્વસન રોગો તેમજ પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અને વધતા શહેરીકરણના લીધે ગીચ વસવાટોમાં આરોગ્યની નવી સમસ્યાઓ અને પડકારો ઊભા થયા છે.
2. લૈંગિક સમાનતા (સ્ત્રી-પુરુષ અસમાનતા): બંધારણે સમાનતા આપી હોવા છતાં સામાજિક-સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિકોણને લીધે સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચે મોટો ભેદભાવ છે. કુટુંબમાં સ્ત્રીઓને નિર્ણય લેવાની સત્તા હોતી નથી. દીકરા-દીકરીના ઉછેર, કપડાં, શિક્ષણની તકો અને હરવા-ફરવામાં ભેદભાવ રાખવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ સાક્ષરતાનો નીચો દર, બાળલગ્ન, દહેજપ્રથા અને ભ્રૂણહત્યા જેવા કુરિવાજોનો ભોગ બને છે.
3. મહિલા સશક્તિકરણ: રાષ્ટ્રના વિકાસ માટે મહિલાઓનું આર્થિક સશક્તિકરણ જરૂરી છે, જેના માટે આર્થિક સ્વતંત્રતા અનિવાર્ય છે. ભારતમાં ઉચ્ચ હોદ્દાઓ, વ્યવસાયિક અને ટેકનિકલ ક્ષેત્રે પુરુષોનું વર્ચસ્વ વધુ છે. સંસદમાં મહિલા સાંસદોનું પ્રમાણ માત્ર 12.2% જેટલું જ નીચું છે, જે રાજકીય અને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં અસમાનતા દર્શાવે છે.
ભારતીય સમાજમાં સ્ત્રી-પુરુષની જૈવિક ભિન્નતાની સાથે સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિકોણથી મહિલાઓ સાથે નીચે મુજબના ભેદભાવો જોવા મળે છે:
ઘરકામનું મૂલ્ય ન ગણાવું: મહિલાઓ ઘરકામ કરે, રસોઈ બનાવે કે બાળઉછેરનું કાર્ય કરે, પરંતુ તેના આ શ્રમનો કોઈ હિસ્સો આર્થિક ઉપાર્જન કે રાષ્ટ્રીય આવકમાં ગણાતો નથી.
નિર્ણય અને અધિકારોથી વંચિત: સ્ત્રીઓને કુટુંબમાં કોઈ નિર્ણય લેવાની સત્તા આપવામાં આવતી નથી. તેમને આરોગ્યની અપૂરતી દેખભાળ તેમજ શિક્ષણ અને આર્થિક અધિકારોથી વંચિત રાખવામાં આવે છે.
ઉછેરમાં અસમાનતા: દીકરા-દીકરીનાં કપડાંમાં, રમતોમાં, અભ્યાસની તકોમાં, ખોરાકમાં, હરવા-ફરવામાં, આચાર, વિચાર અને વ્યવહારમાં દીકરીને જુદી શિખામણ આપીને ભેદભાવ રખાય છે.
સામાજિક કુરિવાજો: મહિલાઓમાં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ નીચું હોવાથી તેઓ બાળલગ્ન, પડદાપ્રથા, દહેજપ્રથા તેમજ ભ્રૂણહત્યા, પુત્રજન્મની ઘેલછા અને જાતીય ભેદભાવનો ભોગ બને છે.
આર્થિક અને રાજકીય ભેદભાવ: ઉચ્ચ પદો, ઊંચી આવક અને વધુ વેતન મળે તેવા ઉદ્યોગો અને નોકરીઓમાં પુરુષોનું વર્ચસ્વ છે. સંસદ, વિધાનસભાઓ અને વરિષ્ઠ મેનેજર પદો પર મહિલાઓનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું છે (જેમ કે સંસદમાં મહિલાઓ માત્ર 12.2% છે).
ભારત સરકારે દેશના નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય સુધારણા માટે પ્રશંસનીય કામગીરી કરી છે, જે નીચે મુજબ છે:
બાળ રસીકરણ કાર્યક્રમ: બાળ આરોગ્ય સુધારવા અને બાળ મૃત્યુદર ઘટાડવા માટે બાળકોને વિવિધ રસીઓ આપવામાં આવે છે. જેમ કે ઓ.પી.વી. (પોલિયો માટે), બી.સી.જી. (ક્ષય માટે), હીપેટાઈટીસ-બી (ઝેરી કમળો), ડી.પી.ટી. (ડીપ્થેરીયા-મોટી ઉધરસ-ધનુર માટે), ઓરી, એમ.એમ.આર. અને ટાઈફોઈડ વિરોધી રસી.
પોષક તત્ત્વોની ઊણપ સામે ઝુંબેશ: આયોડિન, વિટામિન અને લોહતત્ત્વ (આયર્ન) ની ઊણપ દૂર કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી રહી છે.
રોગોનું નિર્મૂલન અને નિયંત્રણ: સરકારના સઘન પ્રયાસોથી આપણે પ્લેગ, શીતળા, રક્તપિત્ત અને પોલિયો જેવા રોગોને દેશમાંથી સંપૂર્ણ નિર્મૂળ કરી શક્યા છીએ. આ ઉપરાંત ઓરી, અછબડા, મલેરિયા, ડેંગ્યુ, કમળો, ક્ષય (TB), ડાયાબિટીસ, કેન્સર અને હૃદયરોગ જેવા રોગો પર મોટાપાયે નિયંત્રણ સાધી શકાયું છે.
પરિણામો: આ કામગીરીના કારણે દેશમાં જન્મદર, મૃત્યુદર અને બાળ મૃત્યુદરમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે અને માનવીનું સરેરાશ આયુષ્ય વધ્યું છે.
ગુજરાત સરકારે મહિલાઓના શૈક્ષણિક, આરોગ્ય અને સુરક્ષાના ઉત્કર્ષ માટે 'જેન્ડર બજેટ' અંતર્ગત નીચેની યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે:
શાળા પ્રવેશોત્સવ અને કન્યા કેળવણી રથયાત્રા: કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપી શાળાઓમાં 100% નામાંકન કરાવવા અને મહિલા સાક્ષરતા દર વધારવા માટે.
વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ: 35% થી ઓછો સ્ત્રી સાક્ષરતા દર ધરાવતા ગામો અને શહેરી વિસ્તારના BPL કુટુંબોની દીકરીઓને પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળામાં પ્રવેશ વખતે બોન્ડ અપાય છે.
સરસ્વતી સાધના યોજના: કન્યાઓને શાળાએ જવા માટે દર વર્ષે દોઢ લાખ કન્યાઓને વિનામૂલ્યે સાઈકલો આપવામાં આવે છે, તેમજ બહારગામ અભ્યાસ માટે એસ.ટી. બસમાં મફત મુસાફરીની સુવિધા અપાય છે.
સબળા યોજના: કિશોરીઓને પોષણયુક્ત આહાર પૂરો પાડવા તેમજ તેમના કૌશલ્ય વિકાસ (Skill Development) માટે.
મહિલા અનામત: સરકારી નોકરીઓમાં મહિલાઓ માટે 33% અનામતની જોગવાઈ અને સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ (પંચાયતો) માં મહિલા અનામત 33% થી વધારીને 50% કરવામાં આવી છે.
મિશન મંગલમ્ યોજના: મહિલાઓને સખીમંડળો દ્વારા આર્થિક રીતે પગભર બનાવવા સરકાર આ યોજના હેઠળ નાણાકીય સહાય આપે છે.
ઈ-મમતા કાર્યક્રમ: મોબાઈલ ટેક્નોલોજી દ્વારા સગર્ભા માતાઓની નોંધણી કરી 'મમતા કાર્ડ' આપી નિયમિત તપાસ, સારવાર અને રસીકરણ દ્વારા માતા-શિશુ મૃત્યુદર ઘટાડવા માટે.
ચિરંજીવી યોજના: અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને જનજાતિ (ST) ના પરિવારોની પ્રસૂતા મહિલાઓને પ્રસૂતિ, દવાઓ, લેબોરેટરી તપાસ અને ઓપરેશન વગેરે સેવાઓ વિનામૂલ્યે અપાય છે.
બેટી બચાવો અભિયાન: જાતિભેદ નાબૂદી માટે 'બેટી બચાવો, બેટી વધાવો અને બેટી પઢાઓ' અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે.
રાષ્ટ્રીય સ્વાવલંબન યોજના અને વિધવા સહાય: શ્રમજીવીઓ અને નિરાધાર વૃદ્ધોને પેન્શન આપવા તથા નિરાધાર વિધવા મહિલાઓને આર્થિક સહાય પૂરી પાડવા માટે.
માનવ વિકાસને કેવળ આવક સાથે નહીં પરંતુ સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક પાસાંઓ સાથે સંબંધ છે. તેનો સંબંધ નીચેની બાબતો સાથે છે:
માનવી પોતાની રસ, રુચિ, આવડત અને બુદ્ધિ-ક્ષમતા અનુસાર સફળ અને સર્જનાત્મક જીવન જીવી શકે.
માનવી તંદુરસ્ત, આરોગ્યમય, સ્વસ્થ અને દીર્ઘાયુ (લાંબુ) જીવન જીવે.
માહિતી અને શિક્ષણ દ્વારા જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાની તકો મળે.
આર્થિક ઉપાર્જન (રોજગારી) ની સમાન તકો પ્રાપ્ત થાય.
ઊંચા જીવનધોરણ માટે કુદરતી સંસાધનો સમાન રીતે ઉપલબ્ધ બને.
ગુણવત્તાસભર જીવનશૈલી પ્રાપ્ત થાય, ગંદકીનો યોગ્ય નિકાલ થાય અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી પરિસ્થિતિ સુધરે.
વ્યક્તિગત અને કે સામાજિક સુરક્ષા તેમજ માનવ અધિકારોનો ઉપયોગ કરવાની તમામ તકો મળે.
ભારતમાં મહિલાઓને સમાન દરજ્જો, શિક્ષણ અને સલામતી આપવા માટે સમયગાળા મુજબ ક્રમિક રીતે નીચેના પગલાં અને યોજનાઓ લેવાયા છે:
1980થી શરૂઆત: મહિલાઓને એક અલગ લક્ષ્ય જૂથ (Target Group) માનીને તેમના વિકાસ સંબંધિત અનેક યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો શરૂ કરાયા.
1992 (રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ): મહિલાઓના કાનૂની અધિકારો અને રક્ષણ માટે 'રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ' ની રચના કરવામાં આવી.
2001 (મહિલા સશક્તિકરણની રાષ્ટ્રીય નીતિ): આ નીતિ અન્વયે મહિલા અને બાળવિકાસ વિભાગ દ્વારા સામર્થ્ય નિર્માણ, રોજગાર, આર્થિક ઉપાર્જન અને કલ્યાણકારી સેવાઓ શરૂ કરાઈ.
કુટુંબની માલ-મિલકતમાં હિસ્સો: મહિલાઓને કુટુંબની સદ્ગત માલ-મિલકતમાં પુરુષ સમાન હિસ્સો મળે તે માટે કાયદામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો.
યુનાઇટેડ નેશન્સ (UN) ના વર્ષો સાથે સુસંગત ઉજવણી:
વર્ષ 1975 ને 'મહિલા વર્ષ' તરીકે ઉજવાયું.
વર્ષ 1975-1985 ના દશકાને 'મહિલા દશકા' તરીકે જાહેર કરાયો.
વર્ષ 2002 ના વર્ષને 'મહિલા સશક્તિકરણ વર્ષ' તરીકે ઉજવવામાં આવ્યું.
હેલ્પલાઇન નંબર: ગુજરાત સરકાર દ્વારા મહિલા સુરક્ષા અંતર્ગત 181 'અભયમ્' મહિલા હેલ્પલાઇન શરૂ કરવામાં આવી છે.
24x7 સેવા: આ હેલ્પલાઇન સમગ્ર ગુજરાત રાજ્યમાં ચોવીસે કલાક (24x7) કાર્યરત છે.
ઉદ્દેશ અને ઉપયોગ: વિવિધ પ્રકારની હિંસા (શારીરિક, માનસિક કે જાતીય) થી પીડિત મહિલાઓ તેમજ પોતાના વિકાસ અને સુરક્ષા માટે જરૂરી માર્ગદર્શન મેળવવા માંગતી મહિલાઓ માત્ર એક જ કૉલ કરીને તાત્કાલિક સરકારી મદદ મેળવી શકે છે.
આપણી આસપાસ જોવા મળતી નાની-મોટી નકારાત્મક સામાજિક અને આર્થિક બાબતો દેશના માનવ વિકાસ આંક (HDI) ને નીચો લાવવામાં અસર કરે છે, જેવી કે:
કોઈ સગર્ભા માતાને પૂરતું પોષણ ન મળતું હોય.
ઓછા વજનવાળા કે કુપોષણવાળા બાળકનો જન્મ થાય.
બાળક આંગણવાડી કે શાળાએ ભણવા ન જતું હોય.
શાળામાં ભણતા બાળકને યોગ્ય રીતે વાંચતા કે લખતા ન આવડતું હોય.
કોઈ વિદ્યાર્થી કે દીકરી પ્રાથમિક શિક્ષણ પછી અભ્યાસ અધૂરો છોડી દે (ડ્રોપ આઉટ).
દીકરીઓને ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ન મોકલવામાં આવતી હોય.
ભણેલા-ગણેલા યુવાનોને યોગ્ય રોજગારી (નોકરી) ન મળતી હોય.
અકસ્માતને લીધે કોઈ નાગરિકનું અકાળે મૃત્યુ થાય અથવા કોઈ વ્યક્તિ ગંભીર બીમારીનો ભોગ બને.
વર્ષ 2010થી અમલમાં આવેલી નવી પ્રવિધિમાં મુખ્ય ત્રણ નિર્દેશકોનો ઉપયોગ થાય છે:
અપેક્ષિત આયુષ્ય આંક (LEI) - (આરોગ્ય અને દીર્ઘાયુનું માપન)
શિક્ષણ આંક (EI) - (જેના બે પેટા સંકેતકો: 'શાળાકીય સરેરાશ વર્ષો - MYS' અને 'અપેક્ષિત શાળાકીય વર્ષો - EYS')
આવક આંક (II) - (સમખરીદશક્તિના આધારે માથાદીઠ કુલ રાષ્ટ્રીય આવક - GNI)
બાળ રસીકરણ કાર્યક્રમ હેઠળ બાળકોને નીચે મુજબની રસીઓ અપાય છે:
ઓ.પી.વી. (OPV): પોલિયો માટે
બી.સી.જી. (BCG): ક્ષય (ટીબી) માટે
હીપેટાઈટીસ-બી: ઝેરી કમળા માટે
ડી.પી.ટી. (DPT): ડીપ્થેરીયા, મોટી ઉધરસ અને ધનુર માટે
અન્ય રસીઓ: ઓરી, એમ.એમ.આર. (MMR) અને ટાઈફોઈડ વિરોધી રસી.