ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
પ્રાચીન સંબંધ: માનવજીવન અને માટી વચ્ચે ઘણો જ પ્રાચીન સંબંધ રહ્યો છે. વ્યક્તિના જન્મથી મરણ સુધીની યાત્રા માટી સાથે જોડાયેલી રહે છે.
માટીની વસ્તુઓ: ધાતુકામની શોધ નહોતી થઈ ત્યારે માનવી માટીમાંથી બનાવેલી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરતો, જેમાં માટીના રમકડાં, ઘડા, કુલડી, કોડીયાં, હાંડલા, માટીના ચૂલા તથા અનાજ સંગ્રહ માટેની કોઠીઓ વગેરે મુખ્ય હતા.
ઘરોનું રક્ષણ: એ સમયે ઘરોની દીવાલોને પણ માટી અને છાણથી લીંપીને રક્ષણ અપાતું હતું.
પ્રવાહીનો સંગ્રહ: પાણી, દૂધ, દહીં, છાશ અને ઘી જેવાં પ્રવાહી તેમજ રસોઈનાં વાસણો પણ માટીનાં જ રહેતાં.
પ્રાચીન અવશેષો: લોથલ, મોહેં-જો-દડો તથા હડપ્પા સંસ્કૃતિ સમયનાં માટીનાં લાલ રંગનાં પવાલાં, બરણી, રકાબી વગેરે વાસણો મળી આવ્યાં છે.
પ્રથમ યંત્ર: કુંભારનો ચાકડો માટીકામ માટેનું પ્રાચીન ભારતનું પ્રથમ યંત્ર ગણી શકાય. આજે પણ નવરાત્રીમાં ગરબા (અંદર દીવો હોય તેવો માટીનો કાણાં પાડેલો ઘડો) જોવા મળે છે.
ટેરાકૉટા: કાચી માટી અને કાચી માટીમાંથી પકવેલા (ટેરાકૉટા) વાસણો તેમજ વસ્તુઓ માટે ભારત પ્રાચીન કાળથી જાણીતું છે, જેના અવશેષો દક્ષિણ ભારતના નાગાર્જુનકોંડા અને ગુજરાતના લાંઘણજ (મહેસાણા)માંથી મળી આવ્યા છે.
પરંપરાગત પ્રક્રિયા: પ્રાચીન ભારતમાં મૃત્યુ પામેલા જાનવરોના ચામડાનો વિવિધ ઉપયોગ થતો. પ્રાણીના મૃત્યુ પછી પરંપરાગત રીતે ચામડું કમાવવામાં (Process કરવામાં) આવતું.
ખેતી અને રોજિંદો ઉપયોગ: ખેતી માટે કૂવામાંથી પાણી કાઢવા માટેના કોસ, પાણીની મશકો અને પખાલોમાં ચામડાનો ઉપયોગ થતો હતો.
સંગીતના સાધનો અને ઓજારો: ઢોલ, નગારાં, તબલાં, ઢોલક જેવાં સંગીતનાં સાધનો ઉપરાંત લુહારની ધમણો, વિવિધ પ્રકારનાં પગરખાં અને પ્રાણીઓને બાંધવા ચામડાનો ઉપયોગ થતો. યુદ્ધોમાં વપરાતી ઢાલમાં પણ પ્રાણીઓના ચામડાનો ઉપયોગ થતો.
સુશોભન અને અન્ય વસ્તુઓ: ભારતનો ચર્મ ઉદ્યોગ આગવું સ્થાન ધરાવતો. ચામડાની ભરત-ગૂંથણવાળી મોજડીઓ, પગરખાં, ચામડાનાં પાકીટ, પટ્ટા તથા ઘોડા અને ઊંટ જેવાં પ્રાણીઓની પીઠ ઉપર મૂકવામાં આવતાં સાજ, પલાણ, લગામ તેમ જ ચાબુક માટેની દોરી પણ ચામડાની રહેતી.
કર્તા: સંગીતશાસ્ત્રના તજ્જ્ઞ પંડિત સારંગદેવે આ ગ્રંથની રચના કરી હતી.
પરિચય: તેઓ દોલતાબાદ (દેવિગિરિ) નિવાસી હોઈને ઉત્તર ભારત અને દક્ષિણ ભારતના સંગીતથી સુપરિચિત હતા.
મહત્વ: પંડિત વિષ્ણુનારાયણ ભાતખંડે ‘સંગીત રત્નાકર’ને ભારતીય સંગીતનો સૌથી વધુ પ્રમાણભૂત ગ્રંથ ગણાવે છે.
અજોડ ગ્રંથ: સંગીતનાં અંગો સમજવા માટે આ ગ્રંથ બેજોડ ગણાય છે.
ઉદ્ભવ: કથકલી એ કેરલ રાજ્યનું પ્રચલિત નૃત્ય છે. પૌરાણિક મહાકાવ્યો, મહાભારતના પ્રસંગો અને સંસ્કૃત મલયાલમ મિશ્રિત નાટકો પાછળથી કથકલી કહેવાયાં.
વેશભૂષા: કથકલીની વેશભૂષા ઘેરદાર સુંદર કપડાંવાળી હોય છે. તેનાં પાત્રોને ઓળખવા માટે તેમના ચહેરા ઉપરના વિશિષ્ટ ચિતરામણ (મુખાકૃતિ)ને સમજવું પડે છે.
પ્રસ્તુતિ: આ નૃત્યમાં નટ કલાત્મક મુકુટ ધારણ કરી રજૂઆત સમયે એક જ તેલના દીવાના તેજથી પ્રકાશિત રંગમંચ પર પડદા પાછળ આવીને પોતાની સંગીતમય ઓળખ આપે છે અને ત્રણેય લોકના પાત્રોને ચહેરાના હાવભાવ અને હસ્તમુદ્રાથી સજીવ કરે છે.
મુખ્ય કલાકારો: કેરળના કવિ શ્રી વલ્લથોળ (કલામંડળની સ્થાપના), કલામંડલમ્ કૃષ્ણપ્રસાદ, શિવારમન વગેરેએ આ શૈલીને દેશ-વિદેશમાં નામના અપાવી છે.
વ્યુત્પત્તિ: નૃત્ય શબ્દની વ્યુત્પત્તિ મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ ‘નૃત્' (નૃત્ય કરવું) ઉપરથી થઈ છે. તે તાલ અને લય સાથે સૌંદર્યની અનુભૂતિ કરાવે છે.
આદિદેવ: નૃત્યકલાના આદિદેવ ભગવાન શિવ-નટરાજ મનાય છે, જેઓ પૃથ્વીવાસીઓને નૃત્યકલા શીખવવા સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આ કલા લાવ્યા હતા.
શાસ્ત્રીય નૃત્યો: ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્યોમાં ભરતનાટ્યમ્ (તમિલનાડુ), કુચીપુડી (આંધ્રપ્રદેશ), કથકલી (કેરળ), કથક (ઉત્તર ભારત), ઓડિસી અને મણિપુરી (મણિપુર) એ મુખ્ય પ્રકારો છે, જેને વિવિધ કલાકારોએ જીવંત રાખી દેશ-વિદેશમાં ખ્યાતિ અપાવી છે.
ગરબો: ગરબો શબ્દ ‘ગર્ભ-દીપ’ ઉપરથી બન્યો છે. ઘડાને કોરાવીને તેમાં દીવો મૂકવો અને એની ચોમેર કે તેને માથે મૂકી ગોળાકારે નૃત્ય કરવું તે ગરબો કહેવાય. ગુજરાતમાં નવરાત્રી (આસો સુદ-1 થી આસો સુદ-9/10) દરમ્યાન ગરબા રમાય છે.
પ્રસ્તુતિ: ચોક કે મેદાનની વચ્ચે માતાજીની માંડવી હોય છે, તેની ફરતે વર્તુળાકારે તાળીઓના તાલે અને ઢોલના ધબકારે એક તાળી, બે તાળી, ત્રણ તાળી અને ચપટી સાથે હાથના હિલોળા લેતા ગરબા ગવાય છે.
ગરબી: ગુજરાતમાં ગવાતી ગરબીનો સંબંધ મહદ્ અંશે શ્રીકૃષ્ણ ભક્તિ સાથેનો છે. ગુજરાતી કવિ દયારામે ગોપીભાવે શ્રીકૃષ્ણપ્રેમની રંગભરી ગરબીઓ રચીને ગુજરાતી સ્ત્રીઓના કંઠને ગુંજતો કર્યો છે.
હીરા-મોતીકામ: ભારતને ત્રણેય દિશામાં આશરે 7517 કિમી લાંબો સમુદ્ર કિનારો હોવાથી હીરા-મોતીનો ઉપયોગ મોટા પ્રમાણમાં થતો આવ્યો છે. વિશ્વવિખ્યાત કોહિનૂર અને ગ્રેટ મુઘલ હીરા ભારતમાંથી મળી આવ્યા હતા. રાજા-મહારાજાઓ મુગટો, સિંહાસનો, માળાઓ અને બાજુબંધમાં રત્નો જડતા.
ગુજરાતમાં મોતીકામ: ગુજરાતમાં મોતીકામનો અદ્ભુત ઉપયોગ થતો, જેમ કે મોતીના કલાત્મક તોરણો, માળાઓ, કળશ, ઘૂઘરા, પછીત, બારી, ચાકળા, લગ્નનાં નાળિયેર, ઇંઢોણી, પંખા અને બળદ માટેના મોડિયાં, શીંગડાં અને ઝૂલ વગેરે ગૂંથવામાં આવતા.
મીનાકારીગરી: સોના-ચાંદીના અલંકારોમાં લાલ, લીલો અને વાદળી રંગો પૂરીને શોભા વધારવાની કલામાં ભારત અગ્રેસર છે. આવી મીનાકારીગરીનું કૌશલ્ય ધરાવતા કારીગરો જયપુર, લખનૌ, દિલ્હી, વારાણસી અને હૈદ્રાબાદમાં સવિશેષ જોવા મળે છે.
પ્રસંગો: ગુજરાતના આદિવાસીઓમાં હોળી અને બીજા તહેવારો, લગ્નો, દેવી-દેવતાઓને ખુશ કરવા માટે અને મેળાઓમાં નૃત્યો જોવા મળે છે.
પ્રસ્તુતિ: મોટા ભાગનાં નૃત્યો વર્તુળાકારે ફરતાં ફરતાં ઢોલ, મંજીરાં, થારી, તૂર, પાવરી, તંબૂરા વગેરે વાજિંત્રો સાથે સ્થાનિક બોલીમાં ગાવાની સાથે કરાય છે.
ચાળો નૃત્ય: ‘ચાળો’ તરીકે જાણીતા નૃત્યમાં મોર, ખિસકોલી, ચકલી જેવાં પક્ષીઓની નકલ હોય છે. ડાંગમાં ‘માળીનો ચાળો' તથા ‘ઠાકર્યા ચાળો' નૃત્ય જાણીતા છે.
ટીપણી નૃત્ય: ભીલ અને કોળી જાતિઓમાં શ્રમહારી ટીપણી નૃત્ય પ્રચલિત છે, જેમાં જાડી લાકડી નીચે લાકડાના ટુકડા જડીને જમીન ઉપર અથડાવી તાલ દ્વારા સમૂહ નૃત્ય કરવામાં આવે છે.
સંગીત રત્નાકર: પંડિત સારંગદેવ
સંગીત પારિજાત: પંડિત અહોબલ