ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
ભારતીય બંધારણમાં અનુસૂચિત જાતિઓ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST) ના વિકાસ અને રક્ષણ માટે સામાન્ય અને ખાસ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે, જે નીચે મુજબ છે:
જ્ઞાતિ નક્કી કરવાની વિગત: બંધારણની કલમ 341 મુજબની અનુસૂચિમાં સમાવિષ્ટ જ્ઞાતિઓને 'અનુસૂચિત જાતિઓ' અને કલમ 342 મુજબની અનુસૂચિમાં સમાવિષ્ટ જાતિઓને 'અનુસૂચિત જનજાતિઓ' (જેઓ મોટા ભાગે જંગલ કે પહાડી વિસ્તારમાં વિશિષ્ટ ભૌગોલિક સ્થિતિમાં રહે છે) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આર્ટિકલ 15: કેવળ ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, જન્મસ્થાન કે તેમાંની કોઈપણ બાબતોના કારણે ભેદભાવ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. દુકાનો, જાહેર રેસ્ટોરાં, હોટલો, મનોરંજનના સ્થળો, કૂવા, તળાવ, સ્નાન માટેના ઘાટ અને જાહેર રસ્તાના ઉપયોગ અંગે કોઈપણ નાગરિક પર ગેરલાયકાત કે શરતો લાદી શકાશે નહીં.
આર્ટિકલ 29: (ક) ભારતનો કોઈપણ નાગરિક પોતાની વિશિષ્ટ ભાષા, લિપિ કે સંસ્કૃતિ ધરાવતો હશે તો તેને સાચવવાનો તેને અધિકાર રહેશે. (ખ) કેવળ ધર્મ, જ્ઞાતિ, ભાષાના આધારે રાજ્ય તરફથી નિભાવાતી કે નાણાકીય સહાય મેળવતી શિક્ષણની કોઈ સંસ્થામાં પ્રવેશ મેળવતા અટકાવી શકાશે નહીં.
કલમ 46 (રાજનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો): રાજ્યની પ્રજાના પછાત વિભાગો, ખાસ કરીને અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિઓના કેળવણી વિષયક અને આર્થિક લાભો જળવાય તે માટે રાજ્ય ખાસ કાળજી લેશે અને સામાજિક અન્યાય તથા શોષણ સામે તેમનું રક્ષણ કરશે.
આર્ટિકલ 16(4): જો રાજ્ય હસ્તકની નોકરીઓમાં આ વર્ગોનું યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ ન જણાય, તો તેમના માટે જગ્યાઓ અથવા નિમણૂકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ કરવાનો રાજ્યને અધિકાર છે.
આર્ટિકલ 330, 332, 334: આ જાતિઓ માટે કેન્દ્રની લોકસભામાં અને રાજ્યની વિધાનસભાઓમાં બેઠકો અનામત રાખવામાં આવી છે (નોંધ: રાજ્યસભામાં કોઈ બેઠક અનામત નથી).
સ્થાનિક સ્વરાજ્ય: ગ્રામ પંચાયત અને નગરપાલિકાઓમાં પણ તેમના માટે બેઠકો અનામત રખાય છે.
અન્ય છૂટછાટો: સરકારી નોકરીઓમાં ઉંમર, ફી અને લાયકાતના લઘુતમ ધોરણોમાં છૂટછાટ આપવામાં આવે છે. ઉપરાંત શૈક્ષણિક વિકાસ માટે આશ્રમશાળાઓ, છાત્રાલયો અને શિષ્યવૃત્તિની યોજનાઓ અમલમાં છે.
આતંકવાદ સમાજ વ્યવસ્થાને છિન્નભિન્ન કરે છે. તેની મુખ્ય સામાજિક અસરો નીચે મુજબ છે:
સમાજનું વિઘટન: આતંકવાદ સમાજને પરસ્પર વિભાજન અને વિઘટન તરફ દોરી જાય છે.
ભય અને અસલામતી: આતંકવાદીઓ ભય, લૂંટફાટ અને હિંસા જેવી પ્રવૃત્તિઓ કરીને લોકોમાં સંદેહ અને ડર પેદા કરે છે. નાના બાળકોથી લઈને વૃદ્ધો પર આ ભયની ઘેરી અસર થાય છે.
શિક્ષણ પર પ્રતિકૂળ અસર: આતંકવાદ પીડિત પ્રદેશોમાં શાળા-કૉલેજો સમયસર ચાલી શકતી નથી, જેના લીધે વિદ્યાર્થીઓના શિક્ષણને માઠી અસર પહોંચે છે.
અવિશ્વાસનું વાતાવરણ: સમાજના લોકોનો એકબીજા પરનો વિશ્વાસ ઘટતો જાય છે અને પરસ્પર ભાઈચારાની ભાવના ઓછી થતી જાય છે.
સાંપ્રદાયિક ઝઘડા: ઘણીવાર આતંકવાદી કૃત્યોના કારણે સમાજમાં સાંપ્રદાયિક ઝઘડાઓ ઊભા થાય છે, જેનાથી અશાંતિ અને અવ્યવસ્થા ઉત્પન્ન થાય છે.
ઉત્સવોમાં અવરોધ: આતંકવાદ પ્રભાવિત ક્ષેત્રોમાં લોકો સામાજિક ઉત્સવો અને તહેવારો પરંપરાગત ઉત્સાહથી ઉજવી શકતા નથી, પરિણામે લોકોને જોડતા આંતરવ્યવહારો ખોરવાય છે.
સાંપ્રદાયિકતા એ રાષ્ટ્રના વિકાસને અવરોધતું પરિબળ હોવાથી તેને દૂર કરવા નીચેના ઉપાયો કરવા જોઈએ:
સખ્તાઈપૂર્વક સામનો: સરકારે અને નાગરિકોએ સામી છાતીએ સાંપ્રદાયિક તત્ત્વો સામે સખ્તાઈપૂર્વક સામનો કરી તેને નાબૂદ કરવા પ્રયત્નો કરવા પડશે.
શિક્ષણની ભૂમિકા: શાળાના અભ્યાસક્રમોમાં બધા ધર્મોની સારી બાબતો સામેલ કરવી જોઈએ. શાળાઓમાં સર્વધર્મ પ્રાર્થનાઓ અને સામાજિક પર્વોની ઉજવણીથી બાળકોમાં તમામ ધર્મ પ્રત્યે આદરભાવ કેળવવો જોઈએ.
રાજકીય પક્ષો પર નિયંત્રણ: સાંપ્રદાયિક વિચારધારા પર આધારિત રાજકીય પક્ષોને માન્યતા આપવી જોઈએ નહીં. ચૂંટણી માટેની આચારસંહિતાનો ચુસ્ત અમલ થવો જોઈએ.
માધ્યમોનો સદુપયોગ: રેડિયો, ટીવી અને સિનેમા જેવા દૃશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમોએ સર્વધર્મ સમભાવ અને સહિષ્ણુતાનો પ્રસાર કરવો જોઈએ તથા રાષ્ટ્રીય હિત અને રાષ્ટ્રવાદને પ્રોત્સાહન આપતા કાર્યક્રમો દર્શાવવા જોઈએ.
સંયુક્ત પ્રયાસો: ધાર્મિક વડાઓ અને રાજકીય નેતાઓએ સાથે મળીને દેશના વિકાસ માટે સાંપ્રદાયિકતાને નાથવા આગળ આવવું જોઈએ.
યુવાનોનો વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ: યુવાનોમાં સંકુચિત સાંપ્રદાયિકતાના સ્થાને બિનસાંપ્રદાયિક અને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ વિકસે તેવા સામાજિક અને શૈક્ષણિક પ્રયાસો કરવા જોઈએ.
ધર્મ કે ભાષાના આધારે કોઈ પ્રદેશમાં અડધી કે તેથી ઓછી સંખ્યા ધરાવતા લોકસમૂહને લઘુમતી કહે છે. તેમના રક્ષણ માટે બંધારણમાં નીચેની જોગવાઈઓ છે:
રાષ્ટ્રીય લઘુમતી પંચ: લઘુમતીઓના હિતો, કલ્યાણ અને વિકાસની દેખરેખ રાખવા માટે આ પંચની રચના કરવામાં આવી છે.
ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર: લઘુમતીઓને પોતાના ધર્મના પ્રચાર, પ્રસાર અને પ્રોત્સાહન માટે પ્રયત્ન કરવાની છૂટ આપે છે. કાયદો બળપૂર્વક ધર્માંતરણને માન્ય રાખતો નથી. સરકારી સહાય લેતી કોઈપણ શૈક્ષણિક સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપી શકાતું નથી.
સંપત્તિનો અધિકાર: તમામ ધાર્મિક સમુદાયોને તેમના ધર્મના વ્યવસ્થાપન અને ધાર્મિક કાર્યો માટે સંપત્તિ મેળવવાનો અને તેની દેખરેખ રાખવાનો કાનૂની હક છે.
સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર: લઘુમતીઓ પોતાની લિપિ, ભાષા અને સંસ્કૃતિનું રક્ષણ કરી શકે છે. પોતાની પસંદગી મુજબ શૈક્ષણિક સંસ્થા સ્થાપી અને ચલાવી શકે છે.
પ્રવેશમાં સમાનતા: સરકારી સહાય મેળવતી કોઈપણ સંસ્થામાં ધર્મ, વંશ, જાતિ, વર્ણ કે ભાષાના આધારે પ્રવેશ મેળવતા અટકાવી શકાશે નહીં.
માતૃભાષામાં શિક્ષણ: ભારતીય લઘુમતીના બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણ પોતાની માતૃભાષામાં મળે તેવી સુવિધા આપવાની જવાબદારી રાજ્ય સરકારની છે.
આતંકવાદ આર્થિક ક્ષેત્રે મોટું નુકસાન પહોંચાડે છે, જે નીચે મુજબ છે:
વેપાર-ઉદ્યોગને નુકસાન: આતંકવાદના લીધે વેપાર અને ઉદ્યોગના વિકાસ માટે પ્રોત્સાહક વાતાવરણ સર્જાતું નથી, જેથી પ્રદેશનો આર્થિક વિકાસ અટકી જાય છે.
શ્રમિકોનું સ્થળાંતર: વેપાર-રોજગાર પર માઠી અસર થવાને કારણે લોકોને આજીવિકા માટે અન્ય સલામત પ્રદેશોમાં સ્થળાંતર કરવું પડે છે.
ખંડણીખોરી: કેટલાક આતંકવાદી સંગઠનો મૂડીપતિઓ, ઉદ્યોગપતિઓ અને વેપારીઓને ડરાવી-ધમકાવીને ભય બતાવી મોટા પ્રમાણમાં નાણાં (ખંડણી) પડાવે છે.
અસામાજિક કાર્યો: આતંકવાદીઓ માદક દ્રવ્યોની હેરાફેરી (ડ્રગ્સ ટ્રાફિકિંગ) અને કાળા નાણાંની હેરફેર જેવા અસામાજિક કાર્યો કરે છે, જેનાથી દેશમાં સમાંતર અર્થતંત્ર ઊભું થાય છે.
જાહેર મિલકતોનો વિનાશ: રેલવે, રેડિયો સ્ટેશનો, રસ્તા, પુલ અને સરકારી કચેરીઓને બોમ્બ વિસ્ફોટો દ્વારા નુકસાન પહોંચાડે છે. આ રાષ્ટ્રીય મિલકતોના પુનઃ સ્થાપન માટે સરકારને કરોડો રૂપિયાનો વધારાનો ખર્ચ કરવો પડે છે.
સુરક્ષા પાછળ વધુ ખર્ચ: સરકારને દેશની આંતરિક સલામતી અને સુરક્ષા (લશ્કર, હથિયાર અને તપાસ એજન્સીઓ) પાછળ કરોડો રૂપિયા ખર્ચવા પડે છે, જેના કારણે પ્રજા ઉપયોગી વિકાસલક્ષી કાર્યો માટેનું બજેટ ઘટી જાય છે.
પરિવહન અને પર્યટન ઉદ્યોગનો નાશ: આતંકવાદ પ્રભાવિત રાજ્યોમાં પ્રવાસીઓ આવતા ડરે છે, જેથી પર્યટન અને પરિવહન ઉદ્યોગને ભારે આર્થિક નુકસાન સહન કરવું પડે છે.
| લક્ષણ / મુદ્દો | બળવાખોરી | આતંકવાદ |
|---|---|---|
| વ્યાપ અને ક્ષેત્ર | તે જે તે રાષ્ટ્રની આંતરિક સમસ્યા છે અને પ્રાદેશિક ફલક પર વિસ્તરેલી હોય છે. | તે એક વૈશ્વિક સમસ્યા છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક ધરાવે છે. |
| કોની વિરુદ્ધ? | તે પોતાની જ દેશની સરકાર વિરુદ્ધ સ્થાનિક સ્તરે હોય છે. | તે પોતાના અથવા અન્ય દેશની વિરુદ્ધ હોઈ શકે છે. |
| લોકોનો સહકાર | તે મોટે ભાગે સ્થાનિક લોકોના સહકારથી ચાલતી પ્રવૃત્તિ છે. | તેને સ્થાનિક લોકોનો સહકાર મળે પણ ખરો અને ન પણ મળી શકે. |
| ઉદભવ | તે સ્થાનિક અસંતોષમાંથી જન્મે છે. | તેને સ્થાનિક અસંતોષનું કોઈ બંધન હોતું નથી. |
પ્રેરણા અને શરૂઆત: માઓ-ત્સે-તંગના નેતૃત્વ નીચે થયેલી ચીનની ક્રાંતિમાંથી પ્રેરણા લઈ ભારતમાં સૌપ્રથમ ઈ.સ. 1967 માં પશ્ચિમ બંગાળમાં નક્સલવાદી આંદોલન શરૂ થયું હતું.
નામકરણ: આ ઉગ્રવાદી વિચારધારા પશ્ચિમ બંગાળના 'નક્સલબારી' વિસ્તારમાંથી ઉદભવી હોવાથી તેને નક્સલવાદ કહેવામાં આવે છે.
વિસ્તાર: પશ્ચિમ બંગાળથી શરૂ થયેલું આ આંદોલન આજે ઝારખંડ, બિહાર, આંધ્રપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, કેરળ, ઓડિશા, ત્રિપુરા અને મધ્યપ્રદેશના પહાડી તથા જંગલ વિસ્તારોમાં વ્યાપ પામ્યું છે.
મુખ્ય સંગઠનો: આ ઉગ્રવાદી આંદોલનમાં મુખ્યત્વે બે સંગઠનો સક્રિય હતા: (1) પીપલ્સ વોર ગ્રૂપ (PWG) અને (2) માઓવાદી સામ્યવાદી કેન્દ્ર (MCC).
પ્રેરણા અને શરૂઆત: માઓ-ત્સે-તંગના નેતૃત્વ નીચે થયેલી ચીનની ક્રાંતિમાંથી પ્રેરણા લઈ ભારતમાં સૌપ્રથમ ઈ.સ. 1967 માં પશ્ચિમ બંગાળમાં નક્સલવાદી આંદોલન શરૂ થયું હતું.
નામકરણ: આ ઉગ્રવાદી વિચારધારા પશ્ચિમ બંગાળના 'નક્સલબારી' વિસ્તારમાંથી ઉદભવી હોવાથી તેને નક્સલવાદ કહેવામાં આવે છે.
વિસ્તાર: પશ્ચિમ બંગાળથી શરૂ થયેલું આ આંદોલન આજે ઝારખંડ, બિહાર, આંધ્રપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, કેરળ, ઓડિશા, ત્રિપુરા અને મધ્યપ્રદેશના પહાડી તથા જંગલ વિસ્તારોમાં વ્યાપ પામ્યું છે.
મુખ્ય સંગઠનો: આ ઉગ્રવાદી આંદોલનમાં મુખ્યત્વે બે સંગઠનો સક્રિય હતા: (1) પીપલ્સ વોર ગ્રૂપ (PWG) અને (2) માઓવાદી સામ્યવાદી કેન્દ્ર (MCC).