ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
અળસિયાની વિષ્ટા (હગાર) ખનીજોથી સમૃદ્ધ હોય છે અને તેની આસપાસની જમીન કરતાં તેમાં પોષક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધુ હોય છે.
તેમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ આપનારા અત્યંત ઉપયોગી પ્રતિપિંડ (એન્ટિબોડિઝ) હોય છે, જે છોડના મૂળને તેમજ તેની નજીકના સૂક્ષ્મ જીવોની રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં વધારો કરે છે.
લક્ષણો: સ્થાનિક અળસિયાં માટી ખાય છે. જો તેમને ખોરાક ન મળે કે અનુકૂળ પર્યાવરણ ન હોય, તો તેઓ જમીનની અંદર સુષુપ્ત અવસ્થામાં ચાલ્યા જાય છે. તેઓ અત્યંત ઊંચા (રણમાં) કે નીચા (હિમાલયમાં) તાપમાનમાં પણ જીવી શકે છે.
આયુષ્ય: તેમનો આયુષ્યકાળ આશરે 15 વર્ષનો હોય છે.
ભૂમિકા: તેઓ દિવસ-રાત જમીનમાં અનંત કાણાં પાડીને નીચે જાય છે અને સપાટી પર આવી ખનીજયુક્ત વિષ્ટા છોડે છે, જેથી જમીન છિદ્રાળુ બને છે.
લાભ: તેમના દ્વારા પડતા છિદ્રોથી વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઉતરે છે, ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચું આવે છે અને જમીનનું ધોવાણ અટકે છે. તેઓ રોગાણુઓને નષ્ટ કરી ઉપયોગી જીવાણુઓને બળવાન બનાવે છે.
પૃથ્વી પર ઊર્જાનો મુખ્ય સ્રોત સૂર્ય છે. સૂર્યનાં કિરણો દ્વારા ઊર્જાનો કેટલોક હિસ્સો પૃથ્વી સુધી પહોંચે છે.
વનસ્પતિના લીલાં પાંદડાં પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરી ખોરાકના રૂપમાં ઊર્જાનો સંગ્રહ કરે છે.
શાકાહારી અને અન્ય જીવો આ વનસ્પતિમાંથી ઊર્જા મેળવે છે.
વનસ્પતિ કે જીવોના આયુષ્યના અંતે તેના અવશેષોના વિઘટન થવાથી કે બળવાથી ઊર્જા મુક્ત થઈને ફરી પ્રકૃતિમાં ભળી જાય છે. આમ, ઊર્જા-ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.
પૃથ્વીના આશરે 71% ભાગમાં પાણી છે.
સૂર્યના તાપથી મહાસાગરો અને જળાશયોના પાણીનું બાષ્પીભવન થઈ વાદળો બને છે.
આ વાદળો જમીન ઉપર વરસાદ સ્વરૂપે પાણી વરસાવે છે.
વરસાદનું પાણી નદી-નાળાઓ દ્વારા વહીને અથવા ભૂગર્ભ જળરૂપે ઝરણાં દ્વારા પુનઃ સમુદ્રમાં પહોંચી જાય છે.
આ રીતે પ્રકૃતિમાં સજીવ સૃષ્ટિ માટે પાણી ઉપલબ્ધ થઈને અંતે સાગરમાં પરત ફરે છે અને જળચક્ર નિરંતર ચાલ્યા કરે છે.
માનવ અને સમગ્ર સજીવ સૃષ્ટિના જીવનનિર્વાહ માટે વરસાદ અત્યંત મહત્વનો છે, અને ભારતમાં ચોમાસા દરમિયાન થતા વરસાદમાં ચક્રવાત એક મહત્વની वाતાવરણીય ઘટના છે.
21 માર્ચ પછી ઉત્તર ગોળાર્ધમાં તાપમાન વધતાં હિંદ મહાસાગરમાં પાણીનું તીવ્ર બાષ્પીભવન થાય છે.
સમુદ્ર પરની હવા ગરમ થતાં ઓછા દબાણનું ક્ષેત્ર રચાય છે, જેની આસપાસ હવા ચક્રાકાર ફરવા લાગતાં ચક્રવાતનું નિર્માણ થાય છે.
ચક્રવાત ભારતીય કૃષિ પર અસર કરતું મહત્વનું પરિબળ છે. રાસાયણિક ખેતીના પાકોને ચક્રવાતથી વધુ નુકસાન થાય છે, જ્યારે પ્રાકૃતિક કૃષિના પાકો વધુ બળવાન હોવાથી તેમને ઓછું નુકસાન થાય છે.
પ્રકૃતિનો નિયમ છે કે જે તત્ત્વ જ્યાંથી નીકળે છે તે ફરી ત્યાં જ પાછું પહોંચે છે. ખાદ્યચક્ર દ્વારા પોષક તત્ત્વોનું નિયમન નીચે મુજબ થાય છે:
કાર્બન-ચક્ર: છોડ લીલાં પાંદડાં દ્વારા હવામાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ લઈને ખોરાક બનાવે છે. છોડના આયુષ્ય પછી કે તેના દહન/વિઘટનથી કાર્બન ફરી હવામાં મુક્ત થઈને સંતુલન જાળવે છે.
જળ-ચક્ર: સમુદ્રમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન થઈ વાદળ બને છે, વરસાદ રૂપે પૃથ્વી પર આવે છે અને નદીઓ દ્વારા અંતે ફરી સમુદ્રમાં ભળી જાય છે.
ઊર્જા-ચક્ર: સૂર્યમાંથી વનસ્પતિ ઊર્જા મેળવે છે, જે સજીવોમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે અને અંતે વિઘટન દ્વારા પુનઃ પ્રકૃતિમાં ભળી જાય છે.
હ્યુમસ (જીવનદ્રવ્ય): કાષ્ટજન્ય અવશેષોના વિઘટનથી હ્યુમસ બને છે. વનસ્પતિ મૂળ દ્વારા શર્કરા આપે છે અને તેના બદલામાં સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ હ્યુમસ બનાવી મૂળને પોષક તત્ત્વો પૂરાં પાડે છે.