ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
જવાબ પ્રસ્તાવના: પ્રાચીન સમયથી જ ભારત નગર આયોજન (Town Planning) માં દુનિયાભરમાં મોખરે રહ્યું છે. પુરાતત્ત્વીય ઉત્ખનન (ખોદકામ) દરમિયાન જે નગરો મળ્યા છે, તે સ્થાપત્યનો અદભુત નમૂનો છે. તે સમયનું આયોજન આજની મોર્ડન ટાઉન શિપ જેવું વ્યવસ્થિત હતું.
નગરોના મુખ્ય ત્રણ વિભાગો (ત્રિસ્તરીય રચના): આ નગરો મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલા હતા, જેમાં સમાજના દરજ્જા પ્રમાણે લોકો રહેતા હતા:
શાસક અધિકારીઓનો ગઢ (સિટડલ - Citdel):
આ ભાગ આખા નગરમાં સૌથી ઊંચા ટેકરા જેવા ભાગ પર બાંધવામાં આવતો હતો.
અહીં નગરના રાજા અથવા મુખ્ય વહીવટી અધિકારીઓ રહેતા હતા.
આ ગઢની આજુબાજુ મજબૂત કિલ્લેબંધી (રક્ષણાત્મક દીવાલો) કરવામાં આવતી હતી.
અન્ય અધિકારીઓનું ઉપલું નગર (Upper Town):
આ ભાગ સામાન્ય લોકોના રહેઠાણ કરતાં થોડો ઊંચાઈ પર અને ખાસ રક્ષણાત્મક દીવાલોથી સુરક્ષિત હતો.
અહીં નગરના અન્ય વહીવટી અધિકારીઓ અને ધનિક લોકો રહેતા હતા.
ખોદકામ દરમિયાન અહીંથી ૨ થી ૫ ઓરડાવાળા પાકા અને મજબૂત મકાનો મળી આવ્યા છે.
સામાન્ય નગરજનોનું નીચલું નગર (Lower Town):
આ નગરમાં નગરના સામાન્ય વર્ગના લોકો, કારીગરો અને મજૂરો રહેતા હતા.
આ મકાનો જમીનના તળિયે (સપાટ ભાગ પર) આવેલા હતા.
આ નીચલા નગરના મકાનો મુખ્યત્વે હાથે ઘડેલી પાકી ઈંટોના બનાવેલા હતા.
નગર આયોજનની મુખ્ય વિશેષતાઓ:
સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના ઈજનેરોએ પૂર અને ભેજથી બચવા માટે મકાનોને ઊંચી પ્લિંથ (પીઠિકા/ઓટલા) પર બનાવ્યા હતા.
રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે છેદતા અને આખું નગર ચોરસ કે લંબચોરસ બ્લોકમાં વહેંચાઈ જતું.
ટૂંકમાં, પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન તે સમયની વિશ્વની અન્ય સંસ્કૃતિઓ (જેવી કે ઇજિપ્ત કે મેસોપોટેમિયા) કરતાં ક્યાંય વધુ સુંદર, સુરક્ષિત અને સુવ્યવસ્થિત હતું.
મોહેં-જો-દડો એ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનું આયોજનની દૃષ્ટિએ સર્વશ્રેષ્ઠ નગર હતું. તેની બે મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે:
અ) રસ્તાઓની રચના (Road System):
પહોળાઈ અને સુવિધા: મોહેં-જો-દડોના મુખ્ય રસ્તાઓ ખૂબ જ આધુનિક હતા. તે મોટે ભાગે $9.75$ મીટર જેટલા પહોળા હતા, જેથી એક સાથે એક કરતાં વધુ વાહનો અથવા આખા કાફલા વગર કોઈ અડચણે પસાર થઈ શકતા.
કાટખૂણે મળતા રસ્તા: આ નગરના નાના અને મોટા રસ્તાઓ એકબીજાને બરાબર કાટખૂણે ($90^\circ$ ના ખૂણે) મળતા હતા. રસ્તાઓ સીધા હોવાથી આખું નગર અલગ-અલગ ચોરસ ભાગોમાં વહેંચાઈ જતું હતું.
સીધા રાજમાર્ગો: નગરમાં વળાંક વગરના સીધા જતાં બે મુખ્ય રાજમાર્ગો હતા. એક માર્ગ ઉત્તર દિશાથી શરૂ થઈ દક્ષિણ તરફ જતો અને બીજો માર્ગ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જતો હતો. આ બંને મુખ્ય માર્ગો નગરની બરાબર વચ્ચે એકબીજાને કાટખૂણે છેદતા હતા.
સ્ટ્રીટ લાઈટની વ્યવસ્થા: રસ્તાઓની બાજુમાં ચોક્કસ અંતરે પથ્થરના થાંભલાના અવશેષો મળ્યા છે. પુરાતત્વવિદોના મતે આ થાંભલાઓ રાત્રિના સમયે પ્રકાશ (દીવા) રાખવા માટે એટલે કે સ્ટ્રીટ લાઈટ તરીકે વપરાતા હશે.
બ) ગટર યોજના (Drainage System):
અજોડ આયોજન: ગટર યોજના એ મોહેં-જો-દડોની નગર રચનાનું સૌથી વિશિષ્ટ અને આશ્ચર્યજનક લક્ષણ છે. આવી સુવ્યવસ્થિત ગટર યોજના આખી દુનિયામાં માત્ર ભૂમધ્ય સમુદ્રના 'ક્રીટ ટાપુ' સિવાય ક્યાંય જોવા મળતી નહોતી.
ઘરની ગટર અને ખાળકૂવો: દરેક મકાનમાં વપરાયેલા ગંદા પાણીના નિકાલ માટે એક નાનો ખાળકૂવો (સોક પીટ) બનાવવામાં આવ્યો હતો. મકાનનું ગંદુ પાણી પહેલા આ ખાળકૂવામાં જતું, જ્યાં કચરો નીચે બેસી જતો અને પાણી નાની ગટર દ્વારા બહાર નીકળતું.
મુખ્ય ગટર સાથે જોડાણ: ઘરની નાની ગટરો રસ્તાની મુખ્ય મોટી ગટર સાથે જોડાયેલી હતી. આ મુખ્ય ગટરો આખા નગરની બહાર ગંદા પાણીનો નિકાલ કરતી હતી.
ગટર પર ઢાંકણ: ગટરો ખુલ્લી નહોતી, પરંતુ તેના પર ઈંટો કે પથ્થરના સ્લેબનું ઢાંકણું રાખવામાં આવતું હતું, જેથી ગંદકી કે રોગચાળો ન ફેલાય. ગટર સાફ કરવા માટે ચોક્કસ અંતરે 'મેનહોલ' (કુંડી) પણ બનાવવામાં આવ્યા હતા.
આરોગ્યના ઊંચા ખ્યાલો: આટલી વૈજ્ઞાનિક ગટર યોજના પરથી કહી શકાય કે તે સમયે નગરમાં આજે હોય તેવી સુધરાઈ (મ્યુનિસિપાલિટી) જેવી કોઈ કાર્યક્ષમ વ્યવસ્થા હશે અને ત્યાંના લોકો સ્વચ્છતા તેમજ પોતાના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે ખૂબ જ જાગૃત હશે.
જવાબ ગુજરાતમાં ધાર્મિક પ્રચાર અને સાધુઓના નિવાસ માટે પર્વતો અને ખડકો કોતરીને અનેક સુંદર ગુફાઓ બનાવવામાં આવી છે. આ ગુફાઓ બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મની કલાના ઉત્કૃષ્ટ નમૂના છે:
જૂનાગઢ ગુફાઓ: જૂનાગઢમાં ત્રણ અલગ-અલગ ગુફા સમૂહો આવેલા છે:
બાવાપ્યારાનો ગુફા સમૂહ: આ ગુફા બાવાપ્યારાના મઠ પાસે છે. તે ત્રણ હારમાં અને પરસ્પર કાટખૂણે જોડાયેલી છે. પહેલી હારમાં ૪, બીજીમાં ૭ અને ત્રીજીમાં ૫ એમ મળીને કુલ ૧૬ ગુફાઓ છે. તે ઈસ્વીસનની શરૂઆતની સદીઓમાં બનેલી મનાય છે.
ઉપરકોટની ગુફાઓ: આ ગુફાઓ બે માળ (બે મજલા)ની છે. નીચેના માળ પરથી ઉપરના માળ પર જવા માટે પથ્થરની સુંદર સોપાન શ્રેણી (પગથિયાં) કંડારેલી છે. તે ઈ.સ. બીજી સદીથી ચોથી સદી વચ્ચે બનેલી હોવાનું અનુમાન છે.
ખાપરા કોડિયાની ગુફાઓ (કુંડ ઉપરની ગુફાઓ): આ ગુફાઓ પણ માળવાળી હશે તેવું ખંડિત અવશેષો પરથી જણાય છે. આ ગુફાઓને સમય જતાં ઘણું નુકસાન થયું છે, પરંતુ ત્યાં આજે પણ ૨૦ જેટલા મજબૂત સ્તંભો જોઈ શકાય છે.
ખંભાલીડા ગુફા: રાજકોટથી આશરે ૭૦ કિમી દૂર ગોંડલ પાસે આવેલા ખંભાલીડા ગામમાંથી ઈ.સ. ૧૯ pocket (૧૯૫૯) માં આ ગુફાઓ શોધાઈ હતી. અહીંની ૩ ગુફાઓ મુખ્ય છે, જેમાં વચ્ચેની ગુફામાં સ્તૂપવાળું ચૈત્યગૃહ (પ્રાર્થના હોલ) છે. તેના પ્રવેશદ્વારની બંને બાજુએ પવિત્ર વૃક્ષના આશ્રયે ઊભેલા 'બોધિસત્ત્વ' અને ઉપાસકોના મોટા શિલ્પો કંડારેલા છે.
તળાજા ગુફા: ભાવનગર જિલ્લામાં શેત્રુંજી નદીના કિનારે તળાજાનો પર્વત આવેલો છે, જે 'તાલધ્વજગિરિ' તીર્થધામ તરીકે ઓળખાય છે. પથ્થરો કોતરીને અહીં ૩૦ જેટલી ગુફાઓ બનાવવામાં આવી છે. આ ગુફાઓમાં 'એભલમંડપ' (ભવ્ય સભાખંડ) અને ચૈત્યગૃહ સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ અદભુત અને સુરક્ષિત છે.
સાણા ગુફા: ગીર સોમનાથ જિલ્લાના ઉના તાલુકાના વાંકીયા ગામ પાસે, રૂપેણ નદીના કિનારે આવેલા સાણા ડુંગરો પર આ ગુફાઓ છે. આ આખા ડુંગર પર જાણે પહાડમાં મધપૂડો હોય તેમ નાની-મોટી કુલ ૬૨ (બાસઠ) જેટલી ગુફાઓ પથરાયેલી છે.
ઢાંક ગુફા: રાજકોટ જિલ્લાના ઉપલેટા તાલુકાના ઢાંક ગામમાં 'ઢંકગિરિ' પર્વત આવેલો છે. આ ગુફાઓ ચોથી સદીના પૂર્વાર્ધમાં (શરૂઆતમાં) બનેલી હોવાનું મનાય છે અને તેમાં જૈન તથા બૌદ્ધ ધર્મના શિલ્પો છે.
ઝીંઝુરીઝર ગુફા: ઢાંક ગામની પશ્ચિમે ૭ કિમી દૂર સિદસર પાસે 'ઝીંઝુરીઝરની ખીણ' આવેલી છે. આ ખીણમાં બૌદ્ધ ધર્મની કેટલીક પ્રાચીન ગુફાઓ છે, જે ઈ.સ. ની પહેલી કે બીજી સદીની હોવાનું મનાય છે.
કચ્છની ખાપરા કોડિયાની ગુફાઓ: આ ગુફાઓ કચ્છના લખપત તાલુકામાં 'જૂના પાટગઢ' પાસેના પહાડમાં આવેલી છે. અહીં કુલ ૨ ગુફાઓ છે, જેને ઈ.સ. ૧૯૬૭માં પ્રખ્યાત વિદ્વાન કે. કા. શાસ્ત્રીએ શોધી કાઢી હતી.
કડિયાડુંગર ગુફા: ભરૂચ જિલ્લાના ઝઘડીયા તાલુકામાં કડિયાડુંગર પર આ ૩ ગુફાઓ આવેલી છે. તે બૌદ્ધ ધર્મની પ્રાચીન સ્થાપત્યકલાનો બેનમૂન નમૂનો છે. અહીં એક જ પથ્થરમાંથી કંડારેલો ૧૧ ફૂટ ઊંચો એક સિંહસ્તંભ છે, જેના ટોચના ભાગે એક જ મુખ (મોઢું) પરંતુ બે શરીર હોય તેવી અદભુત સિંહાકૃતિ કોતરેલી છે.
જવાબ સ્થાન અને કદ: ધોળાવીરા એ ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લાના ભચાઉ તાલુકામાં આવેલા મોટા રણના 'ખદીરબેટ' ગામથી બે કિલોમીટર દૂર આવેલું છે. તે હડપ્પા સંસ્કૃતિનું સમકાલીન, ખૂબ જ મોટું, વ્યવસ્થિત અને વેપારી નગર હતું.
શોધ અને ઉત્ખનન: સૌપ્રથમ ગુજરાતના પુરાતત્વ વિભાગે આ જગ્યાની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યાર પછી ઈ.સ. ૧૯૯૦માં 'આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઑફ ઇન્ડિયા' (ASI) ના અધિકારી રવિન્દ્રસિંહ બિસ્તના માર્ગદર્શન હેઠળ અહીં વૈજ્ઞાનિક ઢબે મોટું ખોદકામ કરવામાં આવ્યું.
મજબૂત કિલ્લેબંધી: ધોળાવીરા નગરની ચારેય તરફ સુરક્ષા માટે પથ્થર, માટી અને ઈંટોથી બનેલી ખૂબ જ જાડી અને મજબૂત દીવાલ (કિલ્લેબંધી) હતી. નગરના કિલ્લા અને રાજમહેલની દીવાલો પર સફેદ રંગ (ચૂનો) કરવામાં આવતો હતો, જેના અવશેષો આજે પણ ત્યાંથી મળી આવ્યા છે.
પાણીના શુદ્ધિકરણની અદભુત વ્યવસ્થા (Water Purification): ધોળાવીરાની સૌથી મોટી અને વિશ્વપ્રસિદ્ધ વિશેષતા એ છે કે ત્યાં વરસાદના પાણીને સંગ્રહ કરવા માટે વિશાળ અંડરગ્રાઉન્ડ ટાંકા અને નહેરો હતી. નગરમાં પીવાનું પાણી છેક અંદર પહોંચે તે પહેલાં કુદરતી રીતે ગળાઈને (ફિલ્ટર થઈને) શુદ્ધ થઈ જાય તેવી અદભુત ગોઠવણ હતી. આ ટેકનિક આજે પણ ઈજનેરોને આશ્ચર્યમાં મૂકી દે તેવી છે.
જવાબ ભૌગોલિક સ્થાન: લોથલ અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકામાં આવેલું છે. તે ભોગાવો અને સાબરમતી નદીઓની વચ્ચેના ફળદ્રુપ મેદાનમાં અને ખંભાતના અખાતથી માત્ર ૧૮ કિલોમીટર દૂર આવેલું હતું.
વિશાળ ધક્કો (Dockyard): લોથલ નગરના પૂર્વ છેડે નીચાણવાળા ભાગમાં એન્જિનિયરિંગનો અદભુત નમૂનો એવો એક મોટો 'ધક્કો' (ગોદી/ડોકયાર્ડ) બાંધવામાં આવ્યો હતો. દરિયામાં જ્યારે ભરતી આવે ત્યારે નદીના માધ્યમથી વહાણો આ ધક્કા સુધી આવતા અને તેને લાંગરી (બાંધી) શકાતા હતા.
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનું કેન્દ્ર: બંદર હોવાને કારણે અહીં દરિયાઈ માર્ગે વિદેશમાંથી માલસામાન આવતો અને ભારતનો માલ બહાર જતો. માલસામાન સુરક્ષિત રાખવા માટે અહીં મોટી-મોટી વખારો (Godowns) અને બજારમાં દુકાનો બનાવવામાં આવી હતી.
ઉદ્યોગો અને વસાહત: લોથલમાંથી માટીના વાસણો, મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી અને ધાતુની વસ્તુઓ મળી આવી છે. અહીંથી માનવ વસાહતના ત્રણ અલગ-અલગ સ્તર (થર) મળ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે આ નગર લાંબા સમય સુધી સમૃદ્ધ રહ્યું હતું.
નિષ્કર્ષ: આ તમામ પુરાવા સાબિત કરે છે કે લોથલ માત્ર ગુજરાતનું જ નહીં, પરંતુ પ્રાચીન સમયના અખંડ ભારતનું સૌથી સમૃદ્ધ અને ધમધમતું આંતરરાષ્ટ્રીય બંદર (Port) હતું, જે આપણો ગૌરવશાળી ઇતિહાસ દર્શાવે છે.
જવાબ એક જ શિલાનું નિર્માણ: મૌર્ય સામ્રાજ્ય દરમિયાન સમ્રાટ અશોકે બૌદ્ધ ધર્મના પ્રચાર માટે અનેક સ્તંભલેખો (Monolithic Pillars) બંધાવ્યા હતા. આ સ્તંભોની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે અલગ-અલગ ટુકડા જોડીને નહિ, પણ એક જ વિશાળ પથ્થરને કલાત્મક રીતે કોતરીને આખો સ્તંભ સળંગ બનાવવામાં આવતો.
કાચ જેવો ચળકાટ: આ પથ્થરને કોતર્યા પછી શિલ્પીઓ તેને એટલી હદે ઘસતા અને પોલિશ કરતા કે પથ્થર હોવા છતાં તે લોખંડ કે અન્ય ધાતુ જેવો ચમકવા લાગતો. લોકો તેને જોઈને અંજીત થઈ જતા.
ધાર્મિક લિપિ: આ સ્તંભો પર સમ્રાટ અશોકે પ્રજા માટે ધર્મના નિયમો અને રાજાની આજ્ઞાઓ કોતરાવી હતી. સામાન્ય પ્રજા તેને ઉકેલી શકે તે માટે તે સમયની પ્રચલિત લિપિ 'બ્રાહ્મી લિપિ' નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
મુખ્ય લોકેશન: શિલ્પકલાના આ ઉત્તમ નમૂનાઓ સમ્રાટે સામ્રાજ્યના મુખ્ય સ્થળો જેવા કે મેરઠ, અંબાલા, અલ્હાબાદ, સાંચી, કાશી, પટના અને બિહારના લૌરિયા પાસે નંદનગઢ જેવા ધાર્મિક અને રાજકીય કેન્દ્રો પર ઊભા કરાવ્યા હતા.
જવાબ નિર્માણ અને સમય: ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લાના મોઢેરા ગામે પુષ્પાવતી નદીના કિનારે આ જગપ્રસિદ્ધ સૂર્યમંદિર આવેલું છે. તેનું નિર્માણ ઈ.સ. ૧૦૨૬માં સોલંકી વંશના પ્રતાપી રાજા ભીમદેવ પ્રથમના સમયમાં થયું હતું.
ઇરાની સ્થાપત્ય શૈલી: આ મંદિરનું બાંધકામ અને તેના પર થયેલું બારીક નકશીકામ વિશિષ્ટ એવી 'ઇરાની શૈલી' (પર્શિયન શૈલી) માં કરવામાં આવ્યું છે, જે અન્ય ભારતીય મંદિરો કરતાં થોડું જુદું પડે છે.
સૂર્યકિરણનો ચમત્કાર: મંદિરનું ગર્ભગૃહ અને મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર બરાબર પૂર્વ દિશામાં એવી વૈજ્ઞાનિક ગણતરીથી રાખવામાં આવ્યું છે કે ૨૧મી માર્ચ અને ૨૩મી સપ્ટેમ્બર (જ્યારે દિવસ-રાત સરખા હોય) ત્યારે સૂર્ય ઉગતાની સાથે જ તેનું પહેલું કિરણ સભાખંડ વીંધીને છેક અંદર ગર્ભગૃહમાં સૂર્ય ભગવાનની મૂર્તિના મુકુટના મધ્યમાં રહેલા હીરા (મણિ) પર પડતું. મણિ પર કિરણ પડતાં જ આખું મંદિર દિવ્ય પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠતું.
મૂર્તિઓ અને સૂર્યકુંડ: મંદિરમાં સૂર્યદેવની ૧૨ અલગ-અલગ સ્વરૂપની મૂર્તિઓ કોતરેલી છે. મંદિરની બરાબર સામે એક મોટો જળકુંડ (સૂર્યકુંડ) છે. આ કુંડની ચારેય બાજુ પગથિયાં પર નાના-નાના કુલ ૧૦૮ જેટલાં દેરીઓ (મંદિરો) આવેલા છે. સવાર અને સાંજના સમયે જ્યારે આ બધી દેરીઓમાં દીવા પ્રગટાવવામાં આવતા, ત્યારે પાણીમાં તેનું પ્રતિબિંબ જોઈને અદભુત નયનરમ્ય દ્રશ્ય સર્જાતું હતું.
જવાબ અર્થ: મોહેં-જો-દડો શબ્દનો અર્થ ‘મરેલાંનો ટેકરો’ એવો થાય છે.
રસ્તાની માહિતી: અહીંના રસ્તાઓ મુખ્યત્વે $9.75$ મીટર પહોળા અને સીધા હતા. નાના-મોટા રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે છેદતા હતા અને રસ્તાની બાજુમાં રાત્રિપ્રકાશ માટે થાંભલાની વ્યવસ્થા હતી.