ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
જવાબ પ્રસ્તાવના: 'વેદ' શબ્દનો મૂળ અર્થ 'જ્ઞાન' થાય છે. વેદો એ ભારતનું સૌથી પ્રાચીન અને પવિત્ર સાહિત્ય છે. આપણા દેશમાં મુખ્ય ૪ (ચાર) વેદો છે, જેની સમજૂતી નીચે મુજબ છે:
1. ઋગ્વેદ (સૌથી પ્રાચીન અને મોટો ગ્રંથ):
પ્રાચીનતા: ઋગ્વેદ એ માત્ર ભારતનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વનું સાહિત્યનું સૌથી જૂનામાં જૂનું પુસ્તક ગણાય છે.
રચના: આ અદભુત ગ્રંથ ૧૦ ભાગમાં વહેંચાયેલો છે અને તેમાં કુલ ૧૦૨૮ ઋચાઓ (શ્લોકો) નો સંગ્રહ છે.
વિષયવસ્તુ: આ શ્લોકોમાંથી મોટા ભાગના શ્લોકો જુદા-જુદા દેવોને પ્રસન્ન કરવા માટેની સ્તુતિઓ (પ્રાર્થનાઓ) છે, જે યજ્ઞ પ્રસંગે બોલવામાં આવતી. તેમાંથી સવારની દેવી 'ઉષા'ને સંબોધન કરતી સ્તુતિઓ ખૂબ જ સુંદર છે.
ઇતિહાસ: આ ગ્રંથ તે સમયે સપ્તસિંધુ (સાત નદીઓના) પ્રદેશમાં વસતા આર્યોની રાજકીય, સામાજિક, ધાર્મિક અને આર્થિક સ્થિતિની માહિતી આપે છે.
2. સામવેદ (સંગીતની ગંગોત્રી):
હેતુ: ઋગ્વેદના શ્લોકોનું યજ્ઞ વખતે કઈ રીતે ગાન કરવું (ગાવું), તે માટે સામવેદની રચના કરવામાં આવી છે.
વિશેષતા: આ વેદના શ્લોકો રાગ અને લય સાથે ગવાય છે, તેથી સામવેદને 'સંગીતની ગંગોત્રી' કહેવામાં આવે છે. ભારતીય સંગીતનો ઉદ્ભવ આ વેદમાંથી થયો છે.
3. યજુર્વેદ (યજ્ઞનો વેદ):
સ્વરૂપ: આ વેદ ગદ્ય (પાઠની જેમ) અને પદ્ય (કવિતાની જેમ) એમ બંને સ્વરૂપે રચાયેલો છે.
વિષયવસ્તુ: તેને 'યજ્ઞનો વેદ' કહે છે કારણ કે તેમાં યજ્ઞ કરતી વખતે બોલવાના મંત્રો, યજ્ઞની ક્રિયાઓ અને ધાર્મિક વિધિઓનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
4. અથર્વવેદ (સંસ્કારો અને ઉપચારોનો વેદ):
વિષયવસ્તુ: આ વેદ સામાન્ય માણસના રોજિંદા જીવન સાથે જોડાયેલો છે. તેમાં અનેક પ્રકારના કર્મકાંડો, દૈનિક સંસ્કારો, જાદુ-ટોણા અને રોગોના ઉપચાર (તબીબી માહિતી) વિશે વિસ્તૃત વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
જવાબ પ્રસ્તાવના: પ્રાચીન સમયમાં તક્ષશિલા ભારતનું એક ખૂબ જ મોટું અને પ્રખ્યાત ઉચ્ચ શિક્ષણનું કેન્દ્ર (યુનિવર્સિટી) હતું.
ભૌગોલિક સ્થાન: આ વિદ્યાપીઠ અત્યારના સમયમાં પાકિસ્તાનમાં આવેલા રાવલપિંડી શહેરથી પશ્ચિમ દિશામાં આવેલી હતી. તે પ્રાચીન સમયના 'ગાંધાર' પ્રદેશની રાજધાનીનું નગર હતું.
નામકરણ: એવી દંતકથા છે કે રઘુકુળમાં જન્મેલા ભગવાન રામના ભાઈ ભરતના પુત્રનું નામ 'તક્ષ' હતું, અને તેના નામ પરથી આ સ્થળનું નામ 'તક્ષશિલા' પડ્યું હતું.
શિક્ષણ પ્રણાલી (ભણાવવાની રીત):
અહીં વિદ્યાર્થીઓ ગુરુના આશ્રમમાં સાથે રહીને અભ્યાસ કરતા હતા.
શિક્ષક પોતાની ઈચ્છા મુજબ ગમે તેટલા વિદ્યાર્થીઓને ભણાવી શકતા, પરંતુ સામાન્ય રીતે એક શિક્ષક પાસે ૨૦ વિદ્યાર્થીઓ ભણતા.
વિદ્યાર્થીને જે વિષયમાં રસ હોય તે વિષયનું જ ખાસ શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું.
અભ્યાસના વિષયો: તક્ષશિલામાં કુલ ૬૪ (ચોસઠ) વિદ્યાઓનું શિક્ષણ અપાતું હતું. જેમાં વેદો, શસ્ત્રક્રિયા (સર્જરી), ગજવિદ્યા (હાથીની વિદ્યા), ધનુર્વિદ્યા, વ્યાકરણ, તત્ત્વજ્ઞાન, યુદ્ધવિદ્યા, ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર જેવા મુખ્ય વિષયો હતા.
પ્રસિદ્ધ વિદ્યાર્થીઓ: દુનિયાના મહાન વ્યાકરણશાસ્ત્રી મહર્ષિ પાણિનિ, રાજનીતિજ્ઞ કૌટિલ્ય (ચાણક્ય), મૌર્ય સામ્રાજ્યના સ્થાપક ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય અને ભગવાન બુદ્ધના રાજવૈદ્ય જીવકે (જેમણે અહીં આયુર્વેદ શીખ્યું હતું) આ જ વિદ્યાપીઠમાં શિક્ષણ મેળવ્યું હતું.
મહત્વ: વારાણસી, રાજગૃહ, મિથિલા અને ઉજ્જૈન જેવા દૂર-દૂરના નગરોમાંથી રાજકુમારો અને વિદ્યાર્થીઓ અહીં ભણવા આવતા. ઈ.સ. ની ૫મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની પ્રવાસી ફાહિયાને આ સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી.
1. ઉત્તર ભારત અને સંસ્કૃત સાહિત્ય:
મધ્યયુગની શરૂઆતમાં પણ સંસ્કૃત ભાષાનું મહત્વ ચાલુ રહ્યું. કશ્મીરમાં આ સમયે બે મોટા ગ્રંથો લખાયા: સોમદેવનો 'કથાસરિતસાગર' અને કલ્હણનો 'રાજતરંગિણી'.
'રાજતરંગિણી' કશ્મીરના ઇતિહાસ પર લખાયેલો ભારતનો સૌપ્રથમ સાચો ઐતિહાસિક ગ્રંથ છે.
કવિ જયદેવે 'ગીત ગોવિંદ' ની રચના કરી, જે સંસ્કૃતનું સુંદરમાં સુંદર કાવ્ય માનવામાં આવે છે.
2. હિન્દી અને પ્રાદેશિક સાહિત્યનો વિકાસ:
કવિ ચંદબરદાઈ રચિત 'પૃથ્વીરાજ રાસો' એ હિન્દી સાહિત્યનો પ્રારંભિક ગ્રંથ છે, જેમાં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની વીરતાની વાર્તા છે. આનાથી હિન્દીમાં 'વીરગાથા યુગ' શરૂ થયો.
અવધી ભાષામાં મુલ્લા દાઉદનો ગ્રંથ 'ચંદ્રાયન' (સૌથી જૂનો ગ્રંથ) અને મલિક મુહમ્મદ જાયસીનું મહાકાવ્ય 'પદ્માવત' લખાયું. તુલસીદાસે અવધીમાં પ્રખ્યાત 'રામચરિતમાનસ' ગ્રંથ લખ્યો.
દક્ષિણ ભારતમાં કન્નડ સાહિત્યની ત્રિપુટી પંપા, પોન્ના અને રન્ના એ જૈન ધર્મ આધારિત પુરાણો લખ્યા. કવિ કમ્બલે તમિલ ભાષામાં 'રામાયણમ્' ની રચના કરી.
વિજયનગરના રાજા કૃષ્ણદેવરાયે તેલુગુ ભાષામાં 'આમુક્તમાલ્યદા' ગ્રંથ લખ્યો.
3. સલ્તનત અને મુઘલકાલીન (ફારસી-ઉર્દૂ) સાહિત્ય:
દિલ્હીના સુલતાનોની રાજભાષા 'ફારસી' હતી. ઝિયાઉદ્દીન બરનીએ 'તારીખે ફિરોજશાહી' ઇતિહાસ ગ્રંથ લખ્યો.
આ યુગનો સૌથી મહાન સાહિત્યકાર અમીર ખુશરો હતો, જે કવિ, ઇતિહાસકાર અને સંગીતકાર હતો. તેણે આસિકા, નૂર અને સિપિહર જેવી કૃતિઓ રચી અને ભારતને 'પૃથ્વી પરનું સ્વર્ગ' ગણાવ્યું.
મુઘલ કાળમાં બાબરે તુર્કીમાં 'તુઝુકે બાબરી' અને જહાંગીરે 'તુઝુકે જહાંગીરી' આત્મકથા લખી. અબુલ ફઝલે અકબરના સમયમાં 'આયને અકબરી' અને 'અકબરનામા' જેવા અમૂલ્ય ઇતિહાસ ગ્રંથો ફારસીમાં લખ્યા.
મધ્યયુગની સૌથી મોટી ઘટના 'ઉર્દૂ ભાષા' ના જન્મની છે. વલી, મીરતકી મીર અને મિર્ઝા ગાલિબ જેવા કવિઓએ ઉર્દૂ સાહિત્યને સમૃદ્ધ બનાવ્યું.
સ્થાન: વલભી વિદ્યાપીઠ ઈસવીસનની ૭મી સદીમાં ગુજરાતનું અત્યંત પ્રસિદ્ધ અને મોટું શિક્ષણ કેન્દ્ર હતું. તે ભાવનગર પાસે આવેલા વલભીપુર (તે સમયની મૈત્રક રાજાઓની રાજધાની અને આંતરરાષ્ટ્રીય બંદર) ખાતે આવેલું હતું.
બૌદ્ધ ધર્મનું કેન્દ્ર: વલભી વિદ્યાપીઠ બૌદ્ધ ધર્મના 'હીનયાન પંથ' નું મોટું કેન્દ્ર હતું. અહીં ૭મી સદીમાં હજારો બૌદ્ધ ભિખ્ખુઓ રહીને વિદ્યા મેળવતા હતા. આ સમયના પ્રખ્યાત બૌદ્ધ આચાર્યો સ્થિરમતિ અને ગુણમતિ અહીંના મુખ્ય સંચાલકો હતા.
આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ: આ વિદ્યાપીઠ એટલી પ્રખ્યાત હતી કે દૂર-દૂરના ગંગા-યમુનાના મેદાનમાંથી પણ વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ગુજરાત આવતા. ચીની મુસાફર ઇત્સિંગે નોંધ્યું છે કે વલભી એ પૂર્વ ભારતની પ્રખ્યાત 'નાલંદા વિદ્યાપીઠ' સાથે સ્પર્ધા કરતી હતી.
રાજાઓનો આશ્રય: વલભીના મૈત્રક વંશના શાસકો પોતે સનાતની (હિન્દુ) હતા, બૌદ્ધ નહોતા, તેમ છતાં તેઓ આ વિદ્યાપીઠને મોટા પ્રમાણમાં દાન આપતા હતા. આ દાનમાંથી જ વિદ્યાર્થીઓને રહેવા, જમવા અને કપડાની સગવડ વિના મૂલ્યે (ફ્રીમાં) મળતી હતી.
અંત: ઈ.સ. ૭૭૫ માં આરબોએ વલભી પર આક્રમણ કર્યું, જેમાં મૈત્રક રાજાઓની હાર થઈ અને આ મહાન વિદ્યાપીઠ કાયમ માટે બંધ થઈ ગઈ. અહીં ભણીને જે વિદ્વાનો બહાર નીકળતા, તેમના નામ વિદ્યાપીઠના દરવાજા પર લખાતા અને તેઓને રાજ્યમાં ઊંચા હોદ્દા મળતા.
જવાબ સ્થાન: પ્રાચીન નાલંદા વિદ્યાપીઠ બિહાર રાજ્યના પટણા જિલ્લાના બડગાંવ નામના ગામ પાસે આવેલી હતી. તે ભારતીય સંસ્કૃતિનું બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મનું બહુ મોટું તીર્થધામ હતું. જૈન તીર્થંકર મહાવીર સ્વામીએ અહીં ૧૪ ચાતુર્માસ કર્યા હતા.
વિકાસ અને વૈભવ: ઈ.સ. ની ૫મી સદીમાં ગુપ્ત વંશના રાજા કુમારગુપ્તે અહીં એક બૌદ્ધ વિહાર બંધાવ્યો હતો. ત્યાર પછી આ યુનિવર્સિટી આખા વિશ્વમાં પ્રખ્યાત થઈ. નાલંદામાંથી ભણીને નીકળેલો વિદ્યાર્થી ભારતનો સૌથી આદર્શ વિદ્યાર્થી ગણાતો.
ભવ્ય ગ્રંથાલય (ધર્મગંજ): નાલંદા પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો હસ્તલિખિત પુસ્તકોનો ભંડાર (લાઇબ્રેરી) હતો. આ લાઈબ્રેરીવાળો આખો વિસ્તાર 'ધર્મગંજ' (જ્ઞાનનો ભંડાર) તરીકે ઓળખાતો હતો. ચીની પ્રવાસી યુઅન-શ્વાંગ જ્યારે અહીં આવ્યો, ત્યારે તે પોતાની સાથે ૬૫૭ હસ્તલિખિત પુસ્તકો ચીન લઈ ગયો હતો.
નગરની રચના: આ યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં સાત મોટા હોલ (ખંડો) હતા અને ભણાવવા માટે ૩૦૦ જેટલા મોટા ઓરડા (વ્યાખ્યાન ખંડો) હતા. વિદ્યાર્થીઓને રહેવા માટે ખાસ મઠો (હોસ્ટેલ) બનાવવામાં આવ્યા હતા.
મફત શિક્ષણ: આ યુનિવર્સિટીનો ખર્ચ ચલાવવા માટે રાજાઓ અને જમીનદારોએ આસપાસના અનેક ગામો દાનમાં આપ્યા હતા. આ ગામોની ટેક્સની આવકમાંથી વિદ્યાર્થીઓને ભોજન, રહેઠાણ અને વસ્ત્રો બિલકુલ મફત પૂરા પાડવામાં આવતા હતા. ૫મીથી ૧૧મી સદી સુધી નાલંદા દુનિયાનું સર્વશ્રેષ્ઠ વિદ્યાકેન્દ્ર રહ્યું હતું.