ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
જવાબ વ્યાવહારિક ઉપયોગ: પ્રાચીનકાળથી જ ભારતના લોકો ધાતુવિદ્યાનો પોતાના વ્યાવહારિક જીવનમાં ઉપયોગ કરે છે અને તેમાં અદ્વિતીય સિદ્ધિઓ મેળવી છે.
ધાતુવિદ્યાના શ્રેષ્ઠ નમૂનાઓ:
નર્તકીની પ્રતિમા: સિંધુકાલીન સંસ્કૃતિમાંથી મળી આવેલી ધાતુની નર્તકીની પ્રતિમા સૌથી પ્રાચીન નમૂનો છે.
ભગવાન બુદ્ધની પ્રતિમાઓ: તક્ષશિલામાંથી કુષાણ રાજવીના સમયની ભગવાન બુદ્ધની પ્રતિમાઓ પ્રાપ્ત થઈ છે.
ચોલ રાજવીના સમયના શિલ્પો: ચોલ રાજાઓના સમયમાં દક્ષિણ ભારતમાં મોટા પ્રમાણમાં ધાતુશિલ્પો તૈયાર થયાં હતાં.
નટરાજનું શિલ્પ: ચેન્નઈના સંગ્રહાલયમાં સચવાયેલું અને આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતું નૃત્યકલાનું ઉત્કૃષ્ટ નમૂનારૂપ મહાદેવ નટરાજનું શિલ્પ ધાતુવિદ્યાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
અન્ય શિલ્પો: ત્યાં સચવાયેલું ધનુર્ધારી શ્રીરામનું શિલ્પ, દેવ-દેવીઓ, પશુ-પક્ષીઓ તથા સોપારી કાપવાની સૂડીઓ વગેરે ધાતુવિદ્યાના ઉત્તમ નમૂના છે.
વિકાસ: ભારતમાં આ ધાતુશિલ્પો બનાવવાની પરંપરા મુખ્યત્વે ૧૦મી અને ૧૧મી સદીથી વિકાસ પામી.
જવાબ પરિચય: રસાયણશાસ્ત્ર એ એક પ્રયોગાત્મક વિજ્ઞાન છે. તે વિવિધ ખનીજો, છોડ, કૃષિ માટેના બીજ, વિવિધ ધાતુના નિર્માણ કે પરિવર્તન તથા સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી ઔષધિઓના નિર્માણમાં ઉપયોગી છે.
આચાર્ય નાગાર્જુન: નાલંદા વિદ્યાપીઠના બૌદ્ધ આચાર્ય નાગાર્જુનને 'ભારતીય રસાયણશાસ્ત્રના આચાર્ય' માનવામાં આવે છે. તેમણે 'રસ૨ત્નાકર' અને 'આરોગ્યમંજરી' જેવા ગ્રંથો લખ્યા છે.
તેમનું પ્રદાન:
તેમણે વનસ્પતિ ઔષધિઓની સાથે-સાથે રસાયણ ઔષધો વાપરવાની ભલામણ કરી હતી.
પારાની ભસ્મ કરીને ઔષધ તરીકે વાપરવાનો પ્રયોગ તેમના દ્વારા શરૂ થયો હોય તેમ મનાય છે.
નાલંદાની રસાયણશાળા: નાલંદા વિદ્યાપીઠમાં રસાયણવિદ્યાના અભ્યાસ અને સંશોધન માટે પોતાની અલગ રસાયણશાળા અને ભઠ્ઠીઓ હતી. ગ્રંથોમાં મુખ્યરસ, ઉપરસ, ૧૦ પ્રકારના વિષ, ક્ષારો અને ધાતુની ભસ્મનું વર્ણન છે.
રસાયણવિદ્યાના ઉત્કૃષ્ટ નમૂના:
બિહારના સુલતાનગંજમાંથી મળી આવેલી ૭ ફૂટ ઊંચી અને ૧ ટન વજન ધરાવતી ભગવાન બુદ્ધની તામ્રમૂર્તિ (તાંબાની મૂર્તિ).
નાલંદામાંથી મળી આવેલી ૧૮ ફૂટ ઊંચી ભગવાન બુદ્ધની ધાતુની મૂર્તિ.
દિલ્હીનો લોહસ્તંભ: સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત બીજાએ (વિક્રમાદિત્યે) દિલ્હીમાં નિર્માણ કરાવેલો વિજય સ્તંભ ૭ ટન વજન અને ૨૪ ફૂટ ઊંચાઈ ધરાવે છે. સદીઓ સુધી વરસાદ, ટાઢ કે તડકામાં રહેવા છતાં આજે પણ તેને કાટ લાગ્યો નથી!
જવાબ મહાન પ્રણેતાઓ: પ્રાચીન સમયથી ભારતે આ ક્ષેત્રે અભૂતપૂર્વ સિદ્ધિ મેળવી છે. તેના મુખ્ય પ્રણેતાઓ મહર્ષિ ચરક, મહર્ષિ સુશ્રુત અને વાગ્ભટ્ટ છે.
મહર્ષિ ચરક: તેમણે 'ચરકસંહિતા' ગ્રંથમાં ૨૦૦૦ ઉપરાંત વનસ્પતિ અને ઔષધિઓનું વર્ણન કર્યું છે.
મહર્ષિ સુશ્રુત: તેમણે 'સુશ્રુતસંહિતા' માં શલ્યચિકિત્સા (વાઢકાપ વિદ્યા)ના એવા ધારદાર સાધનોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જે માથાના વાળને ઊભા ચીરીને બે ભાગ કરી શકતા હતા.
વાઢકાપ અને સારવારમાં નિપુણતા:
ઓપરેશન કરતી વખતે લોહીનું પરિભ્રમણ અટકાવવા તેઓ પ્યાલા આકારનો પાટો બાંધતા.
તેઓ પેટુ, મૂત્રાશય, સારણગાંઠ, મોતિયો, પથરી, હરસ, ભાંગેલા હાડકા બેસાડવા અને શરીરમાં ઘૂસી ગયેલા પદાર્થો બહાર કાઢવામાં નિપુણ હતા.
તેઓ તૂટેલા કાન કે નાકની સારવાર અને 'પ્લાસ્ટિક સર્જરી' પણ જાણતા હતા.
વિદ્યાર્થીઓને પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન આપવા માટે મૃત શરીરના વાઢકાપ કે મીણના પૂતળાનો ઉપયોગ કરતા અને પ્રસૂતિ વખતના જોખમી ઓપરેશનો પણ કરતા. તેઓ સ્ત્રી અને બાળરોગોના નિષ્ણાત હતા.
પ્રાણી રોગોના શાસ્ત્રો: પશુઓ માટે પણ ગ્રંથો લખાયા હતા, જેમાં હાથી માટે 'હસ્તી આયુર્વેદ' અને શાલિહોત્રનું 'અશ્વશાસ્ત્ર' ખૂબ પ્રખ્યાત છે. વાગ્ભટ્ટે નિદાનક્ષેત્રે 'અષ્ટાંગહૃદય' જેવો ગ્રંથ લખ્યો છે.
જવાબ ઋષિઓનો ફાળો: આપણા પ્રાચીન ભારતના મહાન ઋષિઓએ ધાતુવિદ્યા, રસાયણવિદ્યા, વૈદકવિદ્યા, શલ્યચિકિત્સા, ગણિતશાસ્ત્ર, ખગોળશાસ્ત્ર, જ્યોતિષશાસ્ત્ર, વાસ્તુશાસ્ત્ર અને ભૌતિકશાસ્ત્ર જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં આપેલું યોગદાન વિશ્વ માટે અમૂલ્ય વારસો છે.
વૈવિધ્યસભર સંસ્કૃતિ: ભારતે માત્ર સાહિત્ય, કલા, ધર્મ, શિક્ષણ અને તત્ત્વચિંતનમાં જ ફાળો નથી આપ્યો, પરંતુ વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલૉજીના ક્ષેત્રોમાં પણ પોતાનો સિંહફાળો આપ્યો છે.
વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિબિંદુ: અર્વાચીન યુગના સંશોધનો દર્શાવે છે કે ભારત આધ્યાત્મિક વિચારધારાની સાથે વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિબિંદુ પણ ધરાવે છે.
વિશ્વમાં સ્વીકૃતિ: દુનિયાની મોટાભાગની વૈજ્ઞાનિક અને ટેક્નિકલ શોધોમાં એક યા બીજી રીતે પ્રાચીન ભારતના વિજ્ઞાનનું તત્ત્વ સમાયેલું છે, જે આજે વિશ્વમાં સ્વીકાર્ય બન્યું છે.
જવાબ મુખ્ય શોધો: ભારતે આખી દુનિયાને શૂન્ય (૦)ની શોધ, દશાંશ પદ્ધતિ, બીજગણિત, બોધાયનનો પ્રમેય, રેખાગણિત અને વૈદિક ગણિત જેવી મહત્વની શોધો આપી છે.
શૂન્ય અને આંકડાની શોધ: શૂન્ય (૦)ની શોધ આર્યભટ્ટે કરી. આંકડાની પાછળ શૂન્ય લગાવીને લખવાની પ્રક્રિયાના શોધક 'ગૃત્સમદ' નામના ઋષિ હતા. પ્રાચીન ભારતના ગણિતજ્ઞોએ ૧ ની પાછળ ૫૩ શૂન્ય મૂકવાથી બનતી સંખ્યાઓના નામ નક્કી કર્યા છે. મોહેં-જો-દડો અને હડપ્પાના તોલમાપના સાધનોમાં પણ 'દશાંશ પદ્ધતિ' જોવા મળી છે.
ભાસ્કરાચાર્ય: તેમણે ઈ.સ. ૧૧૫૦ માં 'લીલાવતી ગણિત' અને 'બીજગણિત' નામના ગ્રંથો લખ્યા. તેમણે વત્તા (+) તથા ઓછા (-) એટલે કે સરવાળા-બાદબાકીનું સંશોધન પણ કર્યું હતું.
અન્ય ગણિતજ્ઞો: બ્રહ્મગુપ્તે સમીકરણના પ્રકાર બતાવ્યા. આપસ્તંભે 'શુલ્વસૂત્રો'માં (ઈ.સ. ૮૦૦ પૂર્વે) વિવિધ વૈદિક યજ્ઞો માટેની વેદીઓના પ્રમાણ નક્કી કર્યા, જેમાં બોધાયન પ્રમેય (ત્રિકોણમિતિ)ના સિદ્ધાંતનું વિશ્લેષણ છે.
આર્યભટ્ટ (ગણિતશાસ્ત્રના પિતા): તેમણે પોતાના ગ્રંથ 'આર્યભટ્ટીયમ્' માં જણાવ્યું કે $\pi$ (પાઇ)ની કિંમત $22/7$ ($3.14$) જેટલી થાય છે. તેમણે ગોળકના પરિઘ અને વ્યાસના ગુણોત્તર દર્શાવતા અચળાંકને $\pi$ (પાઇ) તરીકે દર્શાવ્યો. ભાગાકાર, ગુણાકાર, સરવાળા, બાદબાકી, વર્ગમૂળ, ઘનમૂળ જેવી અષ્ટાંગ પદ્ધતિ આપવા બદલ તેમને 'ગણિતશાસ્ત્રના પિતા' કહે છે.
જવાબ સૌથી પ્રાચીન: બધા શાસ્ત્રોમાં ખગોળશાસ્ત્ર સૌથી પ્રાચીન છે. ભારતમાં ખગોળને લગતા ઘણા ગ્રંથો લખાયા છે અને પ્રાચીન વિદ્યાપીઠોમાં તેનો ઊંડો અભ્યાસ થતો હતો.
ગણતરી આધારિત વિકાસ: ગ્રહો અને તેમની ગતિ, નક્ષત્રો તથા અન્ય આકાશી પદાર્થો પરથી ગણતરી કરીને ખગોળ અને જ્યોતિષશાસ્ત્રનો સારો વિકાસ થયો હતો.
આર્યભટ્ટનું યોગદાન: ભારતના પ્રથમ ઉપગ્રહનું નામ 'આર્યભટ્ટ' રાખવામાં આવ્યું છે. તેમણે ખગોળવિજ્ઞાનમાં સાબિત કર્યું હતું કે:
પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે.
ચંદ્રગ્રહણનું સાચું કારણ પૃથ્વીનો પડછાયો છે. (તેમને વિદ્વાનો 'અજરભર' નામથી સંબોધતા હતા).
બ્રહ્મગુપ્ત: તેમણે પોતાના 'બ્રહ્મસિદ્ધાંત' ગ્રંથમાં ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
જવાબ વરાહમિહિર: તેઓ મહાન ખગોળવેત્તા અને જ્યોતિષશાસ્ત્રી હતા. તેમણે જ્યોતિષશાસ્ત્રને ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચ્યું: ૧. તંત્ર, ૨. હોરા અને ૩. સંહિતા.
'બૃહદસંહિતા' ગ્રંથ: વરાહમિહિરે આ પ્રખ્યાત ગ્રંથની રચના કરી હતી.
ગ્રંથની મુખ્ય બાબતો: આ ગ્રંથમાં તેમણે નીચેની વિગતો દર્શાવી છે:
આકાશી ગ્રહોની માનવીના ભવિષ્ય પર થતી અસરો.
મનુષ્યોના લક્ષણો અને પ્રાણીઓના જુદા-જુદા વર્ગો.
લગ્ન સમય, તળાવો, કૂવાઓ, બગીચા અને ખેતરોમાં વાવણી વગેરે પ્રસંગો માટેના શુભ મુહૂર્તોની માહિતી.
જવાબ પરિચય: વાસ્તુશાસ્ત્ર એ જ્યોતિષશાસ્ત્રનું જ એક અવિભાજ્ય અંગ છે. પ્રાચીન ભારતમાં બ્રહ્મા, નારદ, બૃહસ્પતિ, ભૃગુ, વસિષ્ઠ અને વિશ્વકર્મા જેવા વિદ્વાનોનું આમાં અનોખું પ્રદાન છે.
વિશ્વકર્મા: દેવોના પ્રથમ સ્થપતિ (આર્કિટેક્ટ) વિશ્વકર્માને વાસ્તુશાસ્ત્રને ૮ (આઠ) ભાગમાં વહેંચનાર માનવામાં આવે છે.
સમાવિષ્ટ માહિતી: વાસ્તુશાસ્ત્રમાં નીચેની બાબતોની ગોઠવણી અને તેના સિદ્ધાંતો આપેલા હોય છે:
રહેવાની જગ્યા, મંદિર, મહેલ, અશ્વશાળા, કિલ્લા, શસ્ત્રાગાર અને નગરની રચના કેવી રીતે અને કઈ દિશામાં કરવી.
જગ્યાની પસંદગી, વિવિધ આકારો, મકાનનું કદ અને વસ્તુઓની ગોઠવણી કેવી રીતે કરવી.
દેવમંદિર, બ્રહ્મસ્થાન, ભોજનકક્ષ (ડાઇનિંગ રૂમ) અને શયનખંડ (બેડરૂમ) આદિ વિવિધ સ્થાનો કઈ દિશામાં રાખવા તેની સચોટ માહિતી.
જવાબ વિજ્ઞાન એટલે: વ્યવસ્થિત જ્ઞાન.
ટેક્નોલૉજી એટલે: વિજ્ઞાનની વ્યાવહારિક ઉપયોગિતા