ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
જવાબ સ્થાન: તાજમહેલ ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના આગ્રામાં યમુના નદીના કિનારે આવેલો છે. તે વિશ્વની સાત અજાયબીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.
નિર્માણ: મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ પોતાની બેગમ મુમતાજ મહલની યાદમાં આ મકબરો બંધાવ્યો હતો. ઈ.સ. 1630માં મુમતાજનું અવસાન થતાં 1631માં તેનું કામ શરૂ થયું અને 22 વર્ષ બાદ ઈ.સ. 1653માં પૂર્ણ થયું.
શિલ્પીઓ: શાહજહાંએ આના નિર્માણ માટે ભારતના કુશળ શિલ્પીઓ ઉપરાંત ઈરાની, અરબી, તુર્કી અને યુરોપીય શિલ્પીઓને રોક્યા હતા.
આકાર અને રચના: તાજમહેલની સંપૂર્ણ ઇમારત ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ લંબચોરસ આકારે વિસ્તરેલી છે. તેની મધ્યમાં મુમતાજની કબર છે.
મુખ્ય આકર્ષણ: કબરની ચારેબાજુ ખૂબ જ સુંદર અષ્ટકોણીય જાળી આવેલી છે. તેની મહેરાબ પર એક પ્રખ્યાત ઉક્તિ લખેલી છે: ‘સ્વર્ગના બગીચામાં પવિત્ર દિલોનું સ્વાગત છે.’
મહત્ત્વ: સફેદ આરસપહાણથી બનેલો તાજમહેલ ભારતીય સ્થાપત્ય કલાના વારસાને ગૌરવાન્વિત કરે છે અને દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
જવાબ ગુજરાત શિલ્પ અને સ્થાપત્ય કલામાં સમૃદ્ધ છે, તેના મુખ્ય સ્થળો નીચે મુજબ છે:
ધોળાવીરા અને લોથલ: આ બંને સિંધુ સંસ્કૃતિના નગરો હતા. ધોળાવીરા કચ્છના ભચાઉ તાલુકાના ખદીર બેટમાં આવેલું છે, જે તેની આદર્શ નગર રચના માટે જાણીતું છે. લોથલ અમદાવાદ-ભાવનગર હાઈવે નજીક આવેલું હડપ્પીયન સંસ્કૃતિનું સમૃદ્ધ બંદર હતું.
જૂનાગઢ: અહીં અશોકનો શિલાલેખ, ખાપરા-કોડિયાની બૌદ્ધ ગુફાઓ, ઉપરકોટ, અડી-કડીની વાવ, નવઘણ કૂવો અને મહાબતખાનનો મકબરો જોવાલાયક છે. અહીં ગિરનારની તળેટીમાં ભવનાથનો મેળો ભરાય છે.
અમદાવાદ: ઐતિહાસિક નગરી તરીકે જાણીતા આ શહેરમાં ભદ્રનો કિલ્લો, જામા મસ્જિદ, ઝુલતા મિનારા, હઠીસિંહના દેરાં અને અતિશય બારીક કોતરણીવાળી સીદી સૈયદની જાળી આવેલી છે.
પાટણ અને સિદ્ધપુર: પાટણમાં સિદ્ધરાજ જયસિંહે બંધાવેલું સહસ્ત્રલિંગ તળાવ અને રાણી ઉદયમતિએ બંધાવેલી 'રાણીની વાવ' આવેલી છે (જેને ઈ.સ. 2014માં યુનેસ્કોએ વૈશ્વિક વારસામાં સ્થાન આપ્યું). સિદ્ધપુરમાં રુદ્રમહાલયના ભગ્ન અવશેષો છે.
ચાંપાનેર: પંચમહાલના હાલોલ પાસે આવેલ આ નગરમાં મોતી મસ્જિદ, જામી મસ્જિદ અને કિલ્લો છે. તેને ઈ.સ. 2004માં યુનેસ્કોએ વૈશ્વિક વારસાનું સ્થળ જાહેર કર્યું છે.
અન્ય સ્થળો: વડનગરનું કીર્તિતોરણ, શામળાજી મંદિર, તારંગા તીર્થ, પાલીતાણાના જૈન દેરાસર, સોમનાથ મંદિર અને દ્વારકાનું દ્વારકાધીશ મંદિર ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.
નિર્માણ: દિલ્હીમાં આવેલા આ ભવ્ય લાલ કિલ્લાનું નિર્માણ મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ ઈ.સ. 1638માં લાલ પથ્થરોમાંથી કરાવ્યું હતું. તેણે કિલ્લાની અંદર પોતાના નામ પરથી 'શાહજહાંનાબાદ' નગર વસાવ્યું હતું.
આંતરિક ઇમારતો: કિલ્લાની અંદર દીવાન-એ-आम, દીવાન-એ-ખાસ અને રંગમહેલ જેવી મનોહર ઇમારતો આવેલી છે.
દીવાન-એ-ખાસ: આ ઇમારત સૌથી વધુ સજાવેલી (અલંકૃત) છે. તેની સજાવટમાં સોનું, ચાંદી અને કિંમતી પથ્થરોનો અદ્ભુત સમન્વય થયો છે.
અન્ય આકર્ષણો: રંગમહેલ, મુમતાજનો શીશમહેલ, લાહોરી દરવાજા, મીના બજાર અને મુઘલ ગાર્ડનનો સમાવેશ થાય છે.
મયૂરાસન: શાહજહાંએ આ કિલ્લામાં એક કલાત્મક 'મયૂરાસન' બનાવડાવ્યું હતું, જેને પાછળથી નાદીરશાહ પોતાની સાથે ઈરાન લઈ ગયો હતો.
રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વ: લાલ કિલ્લો મુઘલ સ્થાપત્યનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો છે. દર વર્ષે આપણા રાષ્ટ્રીય તહેવારો (15 ઓગસ્ટ અને 26 જાન્યુઆરી) ના પ્રસંગે આ કિલ્લા પરથી ધ્વજવંદન કરવામાં આવે છે.
સ્થાન: હમ્પી કર્ણાટક રાજ્યના બેલ્લારી જિલ્લાના હોસપેટ તાલુકામાં આવેલું છે. તે વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની હતું.
સ્થાપત્ય શૈલી: વિજયનગરના શાસકો કલાપ્રેમી હતા. કૃષ્ણદેવરાય પ્રથમના સમયમાં આ સ્થાપત્ય શૈલી સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી.
મુખ્ય વિશેષતા: અહીંની શૈલીની મુખ્ય વિશેષતા વિશાળ પથ્થરોને કોતરીને બનાવેલા ભવ્ય, ઊંચા અને કલાત્મક સ્તંભો છે. આ સ્તંભો પર દેવો, મનુષ્ય, પશુ, યોદ્ધા અને નર્તકીના સુંદર શિલ્પો કંડારેલા છે.
મુખ્ય મંદિરો: હમ્પીમાં કૃષ્ણદેવરાયના સમયમાં વિઠ્ઠલ મંદિર અને હજારા રામમંદિરનું નિર્માણ થયું હતું. આ ઉપરાંત અહીં વિરૂપાક્ષ મંદિર, શ્રીકૃષ્ણ અને અચ્યુતરાયના મંદિરો પણ આવેલા છે.
સ્થાન: મધ્ય પ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં ખજુરાહો ખાતે આ મંદિરો આવેલાં છે.
ઇતિહાસ: ખજુરાહો એ બુંદેલખંડના ચંદેલ રાજાઓનું રાજધાનીનું સ્થળ હતું. ઈ.સ. 950 થી 1050 ના સમયગાળામાં અહીં 80 જેટલા મંદિરો બન્યા હતા, જેમાંથી આજે 25 મંદિરો જ હયાત છે.
ધાર્મિક પ્રકાર: આમાં મોટા ભાગના શૈવ મંદિરો છે, જ્યારે કેટલાંક વૈષ્ણવ અને જૈન મંદિરો છે. આ બધાની રચનાશૈલી અને શિલ્પવિધાન લગભગ સમાન છે.
ચોસઠ યોગીનીનું મંદિર: આ મંદિરોમાં ચોસઠ યોગીનીનું મંદિર મુખ્ય છે, જે તેની તોરણની અલંકારિક શૈલી માટે જાણીતું છે.
શૈલી: શરૂઆતના આ બધા જ મંદિરો ગ્રેનાઈટના પથ્થરમાંથી નાગર શૈલીમાં નિર્માણ પામ્યા છે. દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ તેની વાસ્તુકલા જોઈ મંત્રમુગ્ધ થાય છે.
સ્થાન: ઓડિશા રાજ્યના પુરી જિલ્લામાં બંગાળના અખાત પાસે આ મંદિર આવેલું છે.
નિર્માણ: આ મંદિરનું નિર્માણ 13મી સદીમાં ગંગવંશના રાજા નરસિંહવર્મન પ્રથમના સમયમાં થયું હતું.
રથ સ્વરૂપ: આ આખું મંદિર સાત અશ્વો (ઘોડા) વડે ખેંચાતા સૂર્યના રથ આકારનું બનાવવામાં આવ્યું છે.
પૈડાં અને આરા: આ રથને 12 વિશાળ પૈડાં છે, જે વર્ષના 12 મહિનાને દર્શાવે છે. પ્રત્યેક પૈડામાં 8 આરા છે, જે દિવસના 8 પ્રહરને દર્શાવે છે.
કાળા પેગોડા: આ મંદિરનું નિર્માણ કાળા પથ્થરોમાંથી થયું હોવાથી તેને ‘કાળા પેગોડા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમાં 13મી સદીની ઓડિશાની સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ દેખાય છે.
સ્થાન: તમિલનાડુ રાજ્યના તાંજોર (થંજાવુર) માં આ મંદિર આવેલું છે.
નિર્માણ: આ મંદિર ચોલ વંશના રાજા રાજરાજ પ્રથમે ઈ.સ. 1003 થી ઈ.સ. 1010 ના સમયગાળામાં બંધાવ્યું હતું. તેથી તેને 'રાજ રાજેશ્વર મંદિર' પણ કહે છે. તે મહાદેવ શિવનું મંદિર છે.
કદ અને ઊંચાઈ: આ મંદિર 500 ફૂટ લંબાઈ અને 250 ફૂટ પહોળાઈ ધરાવતા કોટવાળા ચોગાનમાં છે. તેનું શિખર જમીનથી લગભગ 200 ફૂટ ઊંચું છે. તે સમયે તે દેશના સૌથી ઊંચા શિખરવાળા મંદિરોમાં સ્થાન પામતું.
શૈલી: આ મંદિર દ્રવિડ શૈલીમાં બનેલું છે અને ભવ્ય શિખર તેમજ કલાત્મક સુશોભનના કારણે ભારતીય સ્થાપત્ય કલાનો બેનમૂન વારસો છે.
સ્થાપના: ઉત્તર પ્રદેશના આગ્રાથી 26 માઈલ દૂર ફતેહપુર સિકરી આવેલું છે. અકબરે સૂફી સંત શેખ સલીમ ચિસ્તીની યાદમાં આ શહેર વસાવ્યું હતું અને તેને પોતાની રાજધાની બનાવી હતી.
બાંધકામ: અહીં ઇમારતોનું બાંધકામ ઈ.સ. 1569માં શરૂ થયું અને 1572 સુધીમાં ઘણી ઇમારતો બંધાઈ.
બુલંદ દરવાજો: અહીં આવેલો ભવ્ય બુલંદ દરવાજો 41 મીટર પહોળો અને 50 મીટર ઊંચો છે, જે ખૂબ જ શ્રેષ્ઠ સ્થાપત્ય છે.
અન્ય જાણીતી ઇમારતો: બીરબલનો મહેલ, બીબી મરિયમનો સુનહલા મહેલ, તુર્કી સુલતાનનો મહેલ, જામે મસ્જિદ, જોધાબાઈનો મહેલ, પંચમહેલ, શેખ સલીમ ચિસ્તીનો મકબરો, દીવાન-એ-આમ અને દીવાન-એ-ખાસ નોંધપાત્ર છે.
અમદાવાદના મુખ્ય સાંસ્કૃતિક વારસાના સ્થળો:
ભદ્રનો કિલ્લો અને ત્રણ દરવાજા
જામા મસ્જિદ અને રાણી રૂપમતીની મસ્જિદ
રાણી સીપ્રીની મસ્જિદ
સરખેજનો રોજો
કાંકરિયા તળાવ
ઝુલતા મિનારા (કંપનના વણઉકલ્યા રહસ્ય માટે જાણીતા)
સીદી સૈયદની જાળી (અતિશય બારીક વાનસ્પતિક કોતરણી માટે પ્રખ્યાત)
હઠીસિંહના દેરાં