ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
(૧) અનોખું અને સમૃદ્ધ સ્થાન: ભારત વિશ્વમાં જ્ઞાન, વિજ્ઞાન, ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને કલાના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ખૂબ જ મહત્વનું અને અનોખું સ્થાન ધરાવે છે.
(૨) પ્રાચીન ગરિમાનું પ્રતીક: આપણો ભવ્ય અને બેનમૂન વારસો ભારતવર્ષની પ્રાચીન ગરિમા અને ભવ્ય ઇતિહાસને વિશ્વ સમક્ષ વ્યક્ત કરે છે.
(૩) આજના સમયની માંગ: આપણા આ ભવ્ય વારસાને લાંબા સમય સુધી ટકાવી રાખવા માટે તેનું જતન અને સંરક્ષણ કરવું એ આજના સમયની સૌથી મોટી માંગ છે.
(૪) પ્રજાની સાચી ઓળખ: વારસો એ દેશના લોકોને ગૌરવ અપાવે છે. દેશની પ્રજા પોતાની સાચી ઓળખ આ વારસા સાથે જોડીને તેને આદર આપે છે.
(૫) હકારાત્મક દૃષ્ટિકોણની જરૂર: વારસો આપણી ઓળખ હોવાથી, તેના યોગ્ય વ્યવસ્થાપન અને સાચવણી માટે લોકોમાં હકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ કેળવવો ખૂબ જરૂરી છે.
(૬) ભવિષ્ય માટે પથદર્શક: વારસો આપણા માટે માર્ગદર્શક છે. ભૂતકાળમાં આપણે જે ભૂલો કરી છે તેને વર્તમાનમાં સમજીને ભવિષ્યના વિકાસની દિશા નક્કી કરવામાં તે પથદર્શક બને છે.
(૭) નવી ચેતનાનો સંચાર: દેશના નાગરિકોમાં દેશપ્રેમ, રાષ્ટ્રીયતાની ભાવના અને એક નવી ચેતનાનો સંચાર કરવામાં વારસો ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
(૮) અવગણનાનું પરિણામ: જે રાષ્ટ્ર કે પ્રજા પોતાના ભવ્ય વારસાની અવગણના કરે છે, તે રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય ક્યારેય ઉજ્જવળ હોતું નથી.
(૯) કુદરતી પરિબળોથી નુકસાન: આપણો આ અમૂલ્ય વારસો આજે પૂર, વાવાઝોડું કે ચોમાસા જેવા કુદરતી પરિબળોને કારણે પ્રતિકૂળ અસર પામી રહ્યો છે, જેથી તેનું રક્ષણ જરૂરી છે.
(૧૦) માનવસર્જિત પરિબળો સામે રક્ષણ: વધતા જતા પ્રદૂષણ, તોડફોડ અને માનવસર્જિત પરિબળોના કારણે વારસાને મોટું નુકસાન થઈ રહ્યું છે, જે અટકાવવું જોઈએ.
(૧૧) આપણી બેદરકારી: આપણા વારસાના જતન પ્રત્યે આપણે પોતે જાગ્રત નથી. આપણી આ બેદરકારીના કારણે વારસાને થઈ રહેલું નુકસાન અટકાવવા સંરક્ષણ આવશ્યક બન્યું છે.
(૧૨) આવનારી પેઢીને પ્રેરણા: લુપ્ત થઈ રહેલી કલાઓ અને સ્થાપત્યોનું સંરક્ષણ કરવાથી આવનારી નવી પેઢીને પોતાના પૂર્વજોએ કરેલા ગૌરવપૂર્ણ કાર્યોની સાચી પ્રેરણા મળે છે.
(૧) વન્યજીવ બોર્ડની સ્થાપના: ભારત સરકારે વન્યજીવોના જતન અને સંરક્ષણ માટે ઈ.સ. ૧૯૫૨માં 'ભારતીય વન્યજીવ બોર્ડ'ની રચના કરી હતી.
(૨) સાધનો પૂરાં પાડવા: આ વન્યજીવ બોર્ડ દેશમાં વન્યજીવોની સુરક્ષા અને તેમના સંરક્ષણ માટે જરૂરી સાધનો પૂરાં પાડવાનું મહત્વનું કાર્ય કરે છે.
(૩) સુરક્ષિત વિસ્તારોનું નિર્માણ: આ બોર્ડ દેશમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (National Parks), અભયારણ્યો અને પક્ષી વિહારો તેમજ પક્ષીઘરોના નિર્માણ માટે સરકારને યોગ્ય સલાહ આપે છે.
(૪) લોકજાગૃતિનું કાર્ય: વન્યજીવો પ્રત્યે લોકોમાં દયાભાવ વધે અને તેમના સંરક્ષણ પ્રત્યે સમાજમાં જાગૃતિ ફેલાય તે માટે આ બોર્ડ સતત પ્રયત્નો કરે છે.
(૫) ૧૯૭૨નો વન્યજીવ કાયદો: વન્યજીવોના રક્ષણને વધુ મજબૂત કરવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા ઈ.સ. ૧૯૭૨માં વન્યજીવોને લગતો ખાસ કાયદો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો.
(૬) આરક્ષિત વિસ્તારોનો સમાવેશ: આ ૧૯૭૨ના કાયદા અંતર્ગત દેશના મહત્વના કુદરતી વિસ્તારોને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, અભયારણ્યો અને જૈવ-આરક્ષિત વિસ્તારોમાં સામેલ કરાયા.
(૭) કાયદાઓને વિશાળ પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકવા: વારસાની જાળવણી અને રક્ષણ માટે દેશના જૂના કાયદાઓને વધુ કડક બનાવીને એક વિશાળ પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.
(૮) વિનાશ રોકવા કડક નિયમો: દેશમાંથી લુપ્ત થઈ રહેલા વિશિષ્ટ પ્રકારના છોડવાઓ (વનસ્પતિ) અને પશુ-પક્ષીઓને બચાવવા માટે અને તેમનો શિકાર રોકવા માટે કડક કાયદા બન્યા છે.
(૯) વિવિધ સંસ્થાઓનું યોગદાન: પ્રાકૃતિક વારસાને સાચવવા માટે સરકાર ઉપરાંત દેશની વિવિધ બિનસરકારી સંસ્થાઓ અને સમિતિઓ પણ ખૂબ જ ઉપયોગી કાર્ય કરી રહી છે.
(૧૦) મુંબઈ પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ સમિતિ: ઈ.સ. ૧૮૮૩માં સ્થાપવામાં આવેલી ‘મુંબઈ પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ સમિતિ’ એ પર્યાવરણ રક્ષણનું કાર્ય કરતી ભારતની સૌથી જૂની સંસ્થા છે.
(૧૧) આધુનિક સંસ્થાઓનું કાર્ય: વર્તમાન સમયમાં પર્યાવરણ અને કુદરતના જતન માટે 'ગીર ફાઉન્ડેશન' અને 'નેચર ક્લબ' જેવી સંસ્થાઓ ખૂબ મોટું યોગદાન આપી રહી છે.
(૧૨) નૈતિક ફરજ: સરકાર અને કાયદાની સાથે સાથે દેશના વનો, નદીઓ, સરોવરો અને વન્યજીવો સહિત કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું એ દરેક નાગરિકની નૈતિક ફરજ બને છે.
(૧) સમસ્ત પ્રજાની નૈતિક ફરજ: વારસાના જતન માટે માત્ર સરકારે જ કાયદા બનાવવાના નથી, પરંતુ દેશની સામાન્ય પ્રજાએ પણ પોતાની નૈતિક ભૂમિકા નિભાવવી જોઈએ.
(૨) શિક્ષકોની ભૂમિકા: દેશની તમામ શાળા અને કૉલેજોના શિક્ષકોએ વર્ગખંડમાં વિદ્યાર્થીઓને ભારતના આ ભવ્ય વારસાનો સાચો પરિચય આપવો જોઈએ.
(૩) અજાણ્યાં સ્મારકોની ઓળખ: વિદ્યાર્થીઓએ પોતે આગળ આવીને પોતાના વિસ્તારના અજાણ્યાં સ્મારકો, ઐતિહાસિક સ્થળો અને પુરાવશેષોને ઓળખીને તેની જાળવણીમાં મદદ કરવી જોઈએ.
(૪) યાદી તૈયાર કરવી: વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોએ વારસાના સ્થળોની એક યાદી તૈયાર કરવી જોઈએ અને તેની ચોકસાઈ રાખવા માટે સતત અધ્યયનશીલ રહેવું જરૂરી છે.
(૫) તોડફોડ અને ચોરી અટકાવવી: ઐતિહાસિક સ્મારકો ક્યારેય નષ્ટ ન થાય, તેની કોઈ તોડફોડ ના કરે કે કિંમતી મૂર્તિઓ ચોરાઈ ન જાય તેની ખાસ કાળજી રાખવી જોઈએ.
(૬) શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન: સ્થાનિક કક્ષાએ શાળાઓ અને બિનસરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા ઐતિહાસિક સ્થળોના પ્રવાસ, વક્તવ્યો અને ચર્ચાસભાઓ યોજવા જોઈએ.
(૭) પ્રદર્શનો દ્વારા લોકજાગૃતિ: વારસાને લગતી સમજ આપતા ચિત્ર કે વસ્તુ પ્રદર્શનો યોજીને સામાન્ય લોકોમાં વારસા પ્રત્યે સાચી લોકજાગૃતિ કેળવવી જરૂરી છે.
(૮) અપ્રતિમ મૂલ્ય સમજવું: ઐતિહાસિક સ્મારકો કે કલાકારીગરીના નમૂનાઓ એકવાર નષ્ટ થયા પછી ક્યારેય મૂળ સ્થિતિમાં આવી શકતા નથી, તે વાત લોકોને સમજાવવી.
(૯) સ્થાનાંતર અટકાવવું: આપણા દેશની કિંમતી વારસાગત વસ્તુઓ પોતાના મૂળ સ્થાનેથી બીજે ક્યાંય ન જાય (ચોરી કે વેચાણ ન થાય) તેનું ધ્યાન રાખવું એ આપણી પવિત્ર ફરજ છે.
(૧૦) પ્રાચીન જળાશયોની સંભાળ: દેશમાં આવેલા પ્રાચીન સમયના વાવ, ઝરણાં, તળાવો અને સરોવરોની ખાસ કરીને વર્ષાઋતુ (ચોમાસા) દરમિયાન વિશેષ સંભાળ રાખવી.
(૧૧) ગુજરાતના ઐતિહાસિક ઉદાહરણો: ધોળકાનું મલાવ તળાવ, પાટણની રાણીની વાવ અને ચાંપાનેરનો કૂવો જેવા સ્મારકો સરખી રીતે સચવાય તે માટે સ્થાનિક લોકોએ જાગૃત રહેવું.
(૧૨) કૂવા અને વાવની સાચવણી: મહેમદાવાદનો ભમરીયો કૂવો અને જૂનાગઢનો નવઘણ કૂવો જેવા ઐતિહાસિક સ્થાપત્યોને કચરામુક્ત રાખી તેની ગરિમા જાળવવામાં આપણી ભૂમિકા હોવી જોઈએ.
(૧) સરકારી અને બંધારણીય જોગવાઈ: ભારતીય વારસા સામે સમયે-સમયે જે જોખમો ઊભાં થયાં છે, તેને રોકવા માટે સરકારે બંધારણમાં કાયદાકીય જોગવાઈઓ કરી છે.
(૨) ૧૯૫૮નો પુરાતત્ત્વીય કાયદો: પુરાતત્ત્વીય વારસાને સુરક્ષિત રાખવા સંસદે ઈ.સ. ૧૯૫૮માં ‘પ્રાચીન સ્મારકો, પુરાતત્ત્વીય સ્થળો અને અવશેષોને લગતો કાયદો’ પસાર કર્યો છે.
(૩) કાયદા હેઠળ આવરી લેવાયેલી વસ્તુઓ: આ કાયદા અનુસાર દેશની પ્રાચીન કલાકૃતિઓ, ધાર્મિક સ્થાનકો, ઐતિહાસિક સ્મારકો અને પુરાતત્ત્વના અવશેષોની જાળવણી કરવાનું સૂચવાયું છે.
(૪) ખોદકામ (ઉત્ખનન) પર પ્રતિબંધ: પુરાતત્ત્વ ખાતાના કાયદા મુજબ કોઈ પણ ખાનગી વ્યક્તિ કે એજન્સી સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વગર ક્યાંય પણ ખોદકામ કરી શકતી નથી.
(૫) છૂપી રીતના ખોદકામ પર રોક: સરકારની મંજૂરી વગર ખોદકામ ન થઈ શકવાના કારણે દેશમાં છૂપી રીતે થતાં ગેરકાયદેસર ખોદકામો અટક્યાં છે અને વારસાના સ્થળો સચવાયાં છે.
(૬) રાષ્ટ્રીય સ્મારકોની ઘોષણા: કેન્દ્ર સરકારે દેશના અતિ મહત્વના ઐતિહાસિક સ્થળોને સત્તાવાર રીતે ‘રાષ્ટ્રીય સ્મારકો’ તરીકે જાહેર કર્યા છે.
(૭) પુરાતત્ત્વ ખાતાને જવાબદારી: આ રાષ્ટ્રીય સ્મારકોની સંપૂર્ણ જાળવણી અને દેખરેખ રાખવાની મુખ્ય જવાબદારી ‘પુરાતત્ત્વ ખાતા’ (Department of Archaeology) ને સોંપવામાં આવી છે.
(૮) ૫૦૦૦થી વધુ સ્મારકોનું રક્ષણ: 'ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ' (ASI) નામનું સરકારી ખાતું પોતાની દેખરેખ હેઠળ દેશના અંદાજે ૫૦૦૦ કરતાં વધુ સ્મારકોની જાળવણીનું કાર્ય કરે છે.
(૯) ભારતીય નિધિ વ્યાપાર કાનૂન (૧૮૭૬): ઈ.સ. ૧૮૭૬ના આ કાયદા મુજબ ખોદકામ દરમિયાન અચાનક કોઈ પૌરાણિક કે કલાત્મક વસ્તુ મળી આવે, તો નાગરિકે સરકારને તેની જાણ કરવાની રહે છે.
(૧૦) સંગ્રહાલયોમાં સુરક્ષા: આ કાયદાના કારણે નાગરિકો દ્વારા જમા કરાયેલી પ્રાચીન કિંમતી વસ્તુઓનું સંરક્ષણ જે-તે સ્થાને અથવા સંગ્રહાલયો (મ્યુઝિયમ)માં સુરક્ષિત રીતે થાય છે.
(૧૧) ૧૯૭૨નો અતિ મૂલ્યવાન કલાકૃતિ કાયદો: ઈ.સ. ૧૯૭૨માં સરકારે આ કાયદો પસાર કરીને વ્યક્તિગત અથવા ખાનગી સંગ્રહાલયોમાં રહેલી અતિ મૂલ્યવાન વસ્તુઓની વિગતો મેળવી છે.
(૧૨) હસ્તપ્રતોની જાળવણી: આ કાયદાઓ અંતર્ગત દેશમાં રહેલી સંસ્કૃત, અર્ધમાગધી, પ્રાકૃત અને પાલી જેવી પ્રાચીન ભાષાઓની કિંમતી હસ્તપ્રતોની વૈજ્ઞાનિક ઢબે જાળવણી કરવામાં આવે છે.
ઓળખ અને આદર: વારસો દેશની પ્રજાને ઓળખ આપે છે, તેથી તેનું વ્યવસ્થાપન કરવું આવશ્યક છે.
ભવિષ્યનું માર્ગદર્શન: જે રાષ્ટ્ર પોતાના વારસાની અવગણના કરે છે તેનું કોઈ ભવિષ્ય હોતું નથી. ભૂતકાળની ભૂલો સુધારી ભવિષ્યના વિકાસ માટે વારસો માર્ગદર્શક બને છે.
નુકસાન અટકાવવું: વિદેશી આક્રમણો અને આપણી સજાગતાના અભાવે વારસાને ઘણું નુકસાન થયું છે, જેને નષ્ટ થતો અટકાવવો જરૂરી છે.
નવી ચેતના માટે: દેશના લોકોમાં નવી ચેતના અને જાગૃતિ લાવવા માટે વારસાનું સંરક્ષણ અનિવાર્ય છે.
નાગરિકોની ફરજ: ૧૮૭૬ના કાયદા મુજબ ખોદકામ વખતે મળેલી કોઈપણ પૌરાણિક વસ્તુની જાણ પુરાતત્ત્વ ખાતાને કરવી જોઈએ જેથી તે સંગ્રહાલયમાં સચવાય.
હસ્તપ્રતોનો સંગ્રહ: સંગ્રહાલયોમાં સંસ્કૃત, અર્ધમાગધી, પ્રાકૃત અને પાલી ભાષાની હસ્તપ્રતોની વૈજ્ઞાનિક ઢબે જાળવણી કરવામાં આવે છે.
રાજ્યના દફતર ભંડારો (આર્કાઇવ્ઝ): અહીં જૂના દસ્તાવેજોને વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચવવામાં આવે છે, જે ઇતિહાસકારો અને સંશોધકોને માર્ગદર્શન આપે છે.
સરકાર અને પ્રજાની ફરજ: દેશના તમામ સંગ્રહાલયોનું જતન કરવું એ સરકારની સાથે સાથે આપણા સૌની પવિત્ર ફરજ છે.
પુરાતત્ત્વ ખાતું નષ્ટ થવાની તૈયારીમાં હોય તેવા સ્મારકોનું ચોક્કસ પદ્ધતિએ સમારકામ કરાવે છે.
સમારકામ કરતી વખતે સ્મારકનું મૂળ સ્વરૂપ, તેનો આકાર અને તેનું કદ બદલાવા ન જોઈએ.
સ્મારકની જે અસલિયત (મૂળ ઓળખ) છે તે જળવાઈ રહેવી ખૂબ જરૂરી છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સાફસફાઈ કરતી વખતે સ્મારકને નુકસાન ન થાય તેની ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક માવજત કરવી જોઈએ.
પ્રવાસન સ્થળોએ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં.
કચરો ગમે ત્યાં ન ફેંકતા હંમેશાં કચરાપેટીમાં જ નાખવો જોઈએ.
ઐતિહાસિક સ્મારકો પર બિનજરૂરી લખાણ લખીને કે ચિત્રો દોરીને તેને નુકસાન પહોંચાડવું જોઈએ નહીં.
પાન કે ગુટખા ખાઈને ગમે ત્યાં થૂંકવું જોઈએ નહીં અને ગંદકીનો યોગ્ય નિકાલ કરવો જોઈએ.
ચોમાસા દરમિયાન વાવ, તળાવો અને ઝરણાંઓની ખાસ કાળજી રાખવી જોઈએ.
પ્રવાસન સ્થળોનું સૌંદર્ય અને સ્વચ્છતા આપણા દેશને વિશ્વમાં ખ્યાતિ અને સમૃદ્ધિ અપાવે છે.
સમન્વયની ભૂમિ: ભારતમાં વિવિધ જાતિઓ, જ્ઞાતિઓ, ધર્મો, રીતરિવાજો અને ભાષાઓનો અદ્ભુત સમન્વય થયો છે.
વસુધૈવ કુટુંબકમ્: ભારતે 'આખી દુનિયા એક કુટુંબ છે' એટલે કે ‘વસુધૈવકુટુંબકમ્’ ની ભાવનાને વિશ્વમાં સાકાર કરી છે.
ધાર્મિક સહિષ્ણુતા: સ્વામી વિવેકાનંદે શિકાગોની 'વિશ્વધર્મ પરિષદ'માં કહ્યું હતું કે, "મને કહેતાં ગર્વ થાય છે કે, જે ધર્મનો હું પ્રતિનિધિ છું તે ધર્મે જગતને સહિષ્ણુતા અને વિશ્વબંધુત્વના પાઠો શીખવ્યા છે." भारत एक બિનસાંપ્રદાયિક દેશ છે.
શાંતિ અને સમન્વય: આપણા ઋષિમુનિઓ, સૂફી-સંતો અને મહાત્મા ગાંધી જેવા યુગપુરુષોએ હંમેશાં શાંતિ અને એકતા પર ભાર મૂક્યો છે.
નદીઓ જેવો સંગમ: જેમ મહાસાગરોમાં જુદી-જુદી નદીઓ ભળી જાય છે, તેમ ભારતમાં વિવિધ ઉત્સવો, પરંપરાઓ અને સંસ્કૃતિઓનું સંમિશ્રણ થઈને એક સુંદર ભાતીગળ સંસ્કૃતિ બની છે.