ધોરણ 10 | విષય: SocialScience
➢ બીજું નામ: કાળી જમીનને ભારતમાં 'રેગુર જમીન' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તે ખેતી માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.
➢ કુલ ક્ષેત્રફળ: આ કાળી જમીન ભારત દેશના કુલ ક્ષેત્રફળના લગભગ 15 % ક્ષેત્રફળના ભાગમાં ફેલાયેલી જોવા મળે છે.
➢ જમીનનો ઉદ્ભવ: આ જમીનનો ઉદ્ભવ પ્રાચીન સમયમાં દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશમાં લાવાના પથરાવવાના કારણે થયો હોવાનું મનાય છે. ➢ ભારતમાં મુખ્ય રાજ્યો: આ જમીન સમગ્ર મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમી મધ્ય પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ અને કર્ણાટકના કેટલાક ભાગોમાં મોટા પાયે આવેલી છે.
➢ ગુજરાતમાં સ્થાન: ગુજરાતમાં સુરત, ભરૂચ, નર્મદા, વડોદરા, તાપી અને ડાંગ જિલ્લાની જમીન આ જ કાળી પ્રકારની બનેલી છે.
➢ નિર્માણના મુખ્ય પરિબળો: આ જમીનના નિર્માણમાં મુખ્યત્વે લાવાયિક ખડકો (બેસાલ્ટ) અને તે વિસ્તારની ગરમ આબોહવાની ભૂમિકા મુખ્ય રહી છે.
➢ પોષક તત્ત્વોની અધિકતા: કાળી જમીનમાં લોહતત્ત્વ, ચૂનો, કૅલ્શિયમ, પોટાશ, ઍલ્યુમિનિયમ અને મૅગ્નેશિયમ કાર્બોનેટનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
➢ ભેજ સંગ્રહણ શક્તિ: આ જમીનની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેની ભેજ સંગ્રહ કરવાની શક્તિ (પાણી પકડી રાખવાની ક્ષમતા) ઘણી વધારે હોય છે.
➢ તિરાડો પડવી: આ જમીન લાંબો સમય ભેજવાળી રહે છે, પરંતુ જ્યારે તેનો ભેજ સુકાય છે ત્યારે તેમાં મોટી-મોટી ફાટો કે લાંબી તિરાડો પડી જાય છે.
➢ કપાસ માટે શ્રેષ્ઠ: આ જમીન કપાસના પાકને વિશેષ અનુકૂળ હોવાથી તેને સત્તાવાર રીતે ‘કપાસની કાળી જમીન’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
➢ અન્ય પાકોનું વાવેતર: આ જમીનમાં કપાસ ઉપરાંત અળસી, સરસવ (રાયડો), મગફળી, તમાકુ અને અડદ જેવા કઠોળ વર્ગના પાકો પણ લેવાય છે.
➢ ઉચ્ચ ફળદ્રુપતા: કાળી જમીનની ફળદ્રુપતા ઘણી સારી ગણાતી હોવાથી તેમાં ઓછી સિંચાઈએ પણ પાક ખૂબ સારો ઉતરે છે.
જમીન પર પશુઓ દ્વારા થતી ચરાણ પ્રવૃત્તિઓને તાત્કાલિક નિયંત્રણમાં લેવી જોઈએ.
ઢોળાવવાળી જમીનોમાં સમોચ્ચરેખીય પગથિયાંની તરાહથી (સીડીદાર પદ્ધતિથી) વાવેતર કરવું.
જે જમીન સાવ પડતર પડી રહી હોય, ત્યાં મોટા પાયે નવા વૃક્ષોનું વાવેતર કરવું.
ખેતરોમાં જ્યાં પાણીના વહેળા (કોતરો) પડી ગયા હોય, ત્યાં પાણી રોકવા આડબંધ બનાવવા.
વહેતા પાણીનો વેગ ધીમો પાડવા માટે ઢાળવાળા ખેતરોમાં ઊંડી ખેડ કરવી જોઈએ.