chapter 9

સાચો જવાબ:

જંગલોનું વર્ગીકરણ બે રીતે કરવામાં આવે છે: (અ) વહીવટી દૃષ્ટિએ અને (બ) માલિકી, વહીવટ અને વ્યવસ્થાપનની દૃષ્ટિએ.

અ. વહીવટી દૃષ્ટિએ જંગલોના 3 પ્રકાર છે:

1. 
   

   અનામત જંગલ (Reserved Forest): આ જંગલો સીધા સરકારી તંત્રના નિયંત્રણમાં હોય છે. અહીં લાકડાં કાપવા, વીણવા કે પશુઓ ચરાવવા પર સખત મનાઈ હોય છે.

   
   


2. 
   

   સંરક્ષિત જંગલ (Protected Forest): આ જંગલોની દેખભાળ પણ સરકાર કરે છે. અહીંના સ્થાનિક લોકોને વૃક્ષોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર લાકડાં વીણવાની અને પશુ ચરાવવાની છૂટ હોય છે.

   
   


3. 
   

   અવર્ગીકૃત જંગલ (Unclassified Forest): આ જંગલોનું હજુ સુધી કોઈ વર્ગીકરણ થયું નથી. અહીં વૃક્ષો કાપવા કે પશુઓ ચરાવવા પર કોઈ પ્રતિબંધ હોતો નથી.

   
   

બ. માલિકી, વહીવટ અને વ્યવસ્થાપનની દૃષ્ટિએ 3 પ્રકાર છે:

1. 
   

   રાજ્ય માલિકીનું જંગલ (State Forest): આ પ્રકારના જંગલો પર રાજ્ય કે કેન્દ્ર સરકારનું નિયંત્રણ હોય છે. દેશના મોટાભાગના જંગલો આ પ્રકારના છે.

   
   


2. 
   

   સામુદાયિક વન (Communal Forest): આ જંગલો પર સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ જેવી કે ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા કે જિલ્લા પંચાયતનું નિયંત્રણ હોય છે.

   
   


3. 
   

   ખાનગી જંગલ (Private Forest): આ જંગલ કોઈ વ્યક્તિની ખાનગી માલિકીનું હોય છે. ઓડિશા, મેઘાલય, પંજાબ અને હિમાચલ પ્રદેશમાં આવા જંગલો છે, જેમાંથી ઘણા હવે ઉજ્જડ થઈ ગયા છે.

   
   

સાચો જવાબ:

જંગલો બચાવવા માટે નીચેના ઉપાયો કરવા જોઈએ:

• 
  

  બળતણ અને અન્ય જરૂરિયાતો માટે લાકડાની જગ્યાએ સૌર ઊર્જા (સોલાર), કુદરતી વાયુ (LPG) જેવા વિકલ્પો વાપરવા જોઈએ.

  
  


• 
  

  જો કોઈ વિકાસના કામ માટે વૃક્ષો કાપવા પડે, તો તેની જગ્યાએ એ જ પ્રજાતિના નવા વૃક્ષો વાવવા જોઈએ. અપરિપક્વ (કાચા) વૃક્ષો કાપવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ.

  
  


• 
  

  જે ઉદ્યોગો જંગલમાંથી કાચો માલ મેળવે છે, તેમને ભવિષ્ય માટે વનીકરણ (નવા વૃક્ષો વાવવાની) ફરજ પાડવી જોઈએ.

  
  


• 
  

  જંગલોમાં લાગતી આગ (દાવાનળ) રોકવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે એક અલગ તંત્ર કે દળ ઊભું કરવું જોઈએ.

  
  


• 
  

  ઘાસચારો અને બળતણ માટે 'સામાજિક વનીકરણ' અને 'કૃષિ વનીકરણ'ને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.

  
  


• 
  

  શાળા-કોલેજોના ભણતરમાં આ વિષય ઉમેરીને લોકોમાં જનજાગૃતિ લાવવી જોઈએ. ધાર્મિક સ્થળોએ થતા મેળાઓ વખતે કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવો જોઈએ જેથી જંગલ દૂષિત ન થાય.

  
  

સાચો જવાબ:

સરકારે સંકટમાં મુકાયેલા અને લુપ્ત થતા વન્યજીવોને બચાવવા માટે ખાસ યોજનાઓ શરૂ કરી છે:

1. 
   

   વાઘ પરિયોજના (Project Tiger): વાઘના કુદરતી આવાસોને બચાવવા અને પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવવા માટે આ યોજના 1971માં શરૂ કરાઈ હતી. આજે દેશમાં આવા 44 ક્ષેત્રો કાર્યરત છે.

   
   


2. 
   

   હાથી પરિયોજના (Project Elephant): હાથીઓને તેમના કુદરતી રહેઠાણમાં સંરક્ષણ આપવા અને તેમના અવરજવરના માર્ગો (કોરિડોર) બચાવવા માટે 1992માં આ યોજના શરૂ થઈ હતી. દેશમાં હાથીઓ માટે 26 સંરક્ષિત વિસ્તારો છે.

   
   


3. 
   

   ગેંડા પરિયોજના: આ યોજના એકશિંગી ભારતીય ગેંડાના રક્ષણ માટે છે. મોટાભાગના ગેંડા અસમમાં અને થોડા પશ્ચિમ બંગાળના સુંદરવનમાં જોવા મળે છે. 'રાઈનો વિઝન 2020' હેઠળ ગેંડાની સંખ્યા 3000 સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્યાંક હતો.

   
   


4. 
   

   ઘડિયાલ પરિયોજના: મીઠા પાણીમાં રહેતા મગરોની આ પ્રજાતિ (ઘડિયાલ) 1970ના દાયકામાં લુપ્ત થવાના આરે હતી, ત્યારે સરકારે આ યોજના શરૂ કરી હતી.

   
   


5. 
   

   ગીધ પરિયોજના: ગીધ એ કુદરતનો સફાઈ કામદાર છે. ભારતમાં ગીધની 9 પ્રજાતિઓ છે. તેમની સંખ્યામાં મોટો ઘટાડો થતાં 2004થી આ યોજના શરૂ કરાઈ.

   
   


6. 
   

   હિમદીપડા પરિયોજના: હિમાલયમાં આશરે 3000 મીટરની ઊંચાઈએ બરફમાં રહેતા હિમદીપડા વિશે સ્થાનિક લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે વર્ષ 2000માં આ યોજના શરૂ કરાઈ હતી.

   
   

સાચો જવાબ: જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્રની રચના આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો મુજબ કરવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ તે વિસ્તારની પ્રાકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાનું રક્ષણ કરવાનો છે. ત્યાં રહેતા માનવ સમુદાયોની જીવનશૈલીનું પણ રક્ષણ કરાય છે. આ વિસ્તારમાં તમામ પ્રકારની બહારની માનવીય પ્રવૃત્તિઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે અને તેનો સરેરાશ વિસ્તાર 5000 ચોરસ કિલોમીટરથી મોટો હોય છે. (દા.ત. નીલગિરિ, સુંદરવન અને ગુજરાતમાં કચ્છનું રણ).

સાચો જવાબ: ભૂતકાળમાં (ગત સદીની શરૂઆતમાં) ગુજરાતમાં ઇડર, અંબાજી, પંચમહાલ અને ડાંગના જંગલોમાં વાઘ જોવા મળતા હતા. આજે ગુજરાતમાંથી વાઘ સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ ગયા છે.

સાચો જવાબ:

નિર્વનીકરણ (એટલે કે જંગલો નષ્ટ થવા)ની અસરો ખૂબ માઠી હોય છે:

• 
  

  વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ ગેસનું પ્રમાણ વધે છે, જેનાથી ગ્રીન હાઉસ ઈફેક્ટ (વૈશ્વિક ગરમી)ની અસર વધુ ગંભીર બને છે.

  
  


• 
  

  વૃક્ષો કપાવાથી જમીનનું ધોવાણ થાય છે અને ખેતીની ફળદ્રુપતા ઘટે છે.

  
  


• 
  

  વન્યજીવો પોતાના કુદરતી રહેઠાણો ગુમાવે છે, જેથી તેઓ ખોરાક અને પાણીની શોધમાં માનવ વસવાટ તરફ આવી ચડે છે.

  
  


• 
  

  માંસાહારી પ્રાણીઓ જંગલ નજીકના વિસ્તારોમાં આવીને પાલતુ પશુઓનો શિકાર કરે છે

  
  

સાચો જવાબ: આજે ઘણા બધા વન્યજીવો વિનાશના આરે છે. ગુજરાતના જંગલોમાંથી વાઘ અને ભારતના જંગલોમાંથી ચિત્તો સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ ચૂક્યા છે. ગીધ, ગુલાબી ગરદનવાળી બતક, સારસ અને ઘુવડ જેવા પક્ષીઓ ભવિષ્યમાં લુપ્ત થવાની તૈયારીમાં છે. નદીના મીઠા પાણીમાં રહેતા ઘડિયાલ મગર અને ગંગા નદીની ડોલ્ફિન પર મોટું સંકટ છે. સમુદ્ર કિનારે ઈંડા મૂકવા આવતા કાચબાઓની સંખ્યા ઘટી રહી છે અને ગુજરાતની નદીઓમાં જોવા મળતી જળબિલાડી પણ લગભગ લુપ્ત થવાના આરે છે.

સાચો જવાબ: જેમના અસ્તિત્વ સામે જોખમ હોય તેવા વન્યજીવોના રક્ષણ માટે ઘોષિત કરાયેલા વિસ્તારને અભયારણ્ય કહે છે. અહીં ચોક્કસ મર્યાદામાં માનવ પ્રવૃત્તિઓને છૂટ અપાય છે. સરકારી અધિકારીની મંજૂરી મેળવ્યા પછી સ્થાનિક લોકો પોતાના પાલતુ પશુઓને ચરાવી શકે છે. તેની સ્થાપના રાજ્ય સરકાર દ્વારા કોઈ એક વિશેષ પ્રજાતિના રક્ષણ માટે થાય છે.v

સાચો જવાબ: કુદરતી વનસ્પતિ, વન્યજીવો અને કુદરતી સૌંદર્યના રક્ષણ માટેનો આ વધુ સુરક્ષિત વિસ્તાર છે. અહીં પાલતુ પશુઓને ચરાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે. તે કોઈ એક જ પ્રજાતિ પર કેન્દ્રિત હોતું નથી, પણ તેમાં એકથી વધુ પર્યાવરણ તંત્રો જોડાયેલા હોય છે. તેની સ્થાપના રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારના સંકલનથી થાય છે.

સાચો જવાબ: શિયાળા દરમિયાન રાજસ્થાનમાં આવેલું કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ભરતપુર) અને ગુજરાતનું નળ સરોવર જેવા જળપ્લાવિત (પાણીવાળા) વિસ્તારોમાં વિદેશથી અસંખ્ય યાયાવર (પ્રવાસી) પક્ષીઓ શિયાળો ગાળવા આવે છે.

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C) વાઘ

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C) સામુદાયિક જંગલ

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D) પંદર લાખ