ધોરણ 11 | విષય: Economics
આર્થિક પ્રવૃત્તિ: આવક મેળવવા, ખર્ચ કરવા કે વસ્તુઓ અને સેવાઓના વિનિમય દ્વારા જરૂરિયાતો સંતોષવાના હેતુથી કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિ. (દા.ત., ખેડૂત ખેતી કરે, શિક્ષક ભણાવે).
બિનઆર્થિક પ્રવૃત્તિ: જે પ્રવૃત્તિનો હેતુ આવક મેળવવાનો, ખર્ચ કરવાનો કે વિનિમયનો નથી, પરંતુ દયા, માયા, પ્રેમ કે લાગણીથી પ્રેરાઈને કરવામાં આવે છે. (દા.ત., માતા પોતાના બાળકનો ઉછેર કરે, દાન આપવું).
એડમ સ્મિથની વ્યાખ્યા (1776):
તેમના પુસ્તક 'An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations' (ટૂંકમાં: 'Wealth of Nations') માં તેમણે વ્યાખ્યા આપી.
તેમના મતે, "અર્થશાસ્ત્ર એ સંપત્તિનું શાસ્ત્ર છે."
અર્થશાસ્ત્ર એ ઉત્પાદક શ્રમ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા ભૌતિક સંપત્તિના ઉત્પાદન, વપરાશ અને વિનિમયનો અભ્યાસ કરતું શાસ્ત્ર છે. તેમણે અર્થશાસ્ત્રને સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક દર્જો આપ્યો.
આલ્ફ્રેડ માર્શલની વ્યાખ્યા (1890):
તેમના પુસ્તક 'Principles of Economics' માં અર્થશાસ્ત્રની વ્યાખ્યા આપી.
તેમના મતે, "અર્થશાસ્ત્ર એ માણસની રોજિંદી જિંદગીના આર્થિક વ્યવહારોનો અભ્યાસ કરે છે, જેમાં તે ભૌતિક સુખાકારી મેળવવાના અને તેના વપરાશના સાધનોનો અભ્યાસ કરે છે."
તેમણે માનવીના ભૌતિક કલ્યાણ પર વધુ ભાર મૂક્યો છે.
સિદ્ધાંતોની આધારભૂતતામાં વધારો: આર્થિક સિદ્ધાંતો કે નિયમોની સચોટતા ચકાસવા માટે આંકડાકીય માહિતી જરૂરી છે (દા.ત., વરસાદ અને પાકના ઉત્પાદન વચ્ચેનો સંબંધ).
દશા અને દિશાના વલણો જાણવા: અર્થતંત્ર કઈ દિશામાં જઈ રહ્યું છે (જેમ કે રાષ્ટ્રીય આવકમાં વધારો, રોજગારીનો દર) તેનો ખ્યાલ આંકડાઓથી આવે છે.
તુલનાત્મક અભ્યાસ માટે: સમય (ભૂતકાળ અને વર્તમાન) તથા સ્થળ (જુદા જુદા દેશો કે રાજ્યો) વચ્ચે સરખામણી કરવા માટે ઉપયોગી છે.
સંક્ષિપ્ત રજૂઆત માટે: જટિલ આર્થિક ઘટનાઓને કોષ્ટક, આલેખ કે આકૃતિ દ્વારા સંક્ષિપ્ત અને સરળ રીતે રજૂ કરી શકાય છે.
પ્રાચીન ઇતિહાસ: ભારતમાં આશરે 2500 વર્ષ પહેલાં કૌટિલ્યે (ચાણક્ય) તેમનાં પુસ્તક 'અર્થશાસ્ત્ર'માં આર્થિક વિચારો રજૂ કર્યા હતા.
ચાર પુરુષાર્થ: ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ચાર પુરુષાર્થ દર્શાવ્યા છે — ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ. આમાંથી 'અર્થ' માટે કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિ અર્થશાસ્ત્ર સાથે સંકળાયેલી છે.
કૌટિલ્યની વ્યાખ્યા: "મનુષ્યની આજીવિકા એ અર્થ છે. મનુષ્ય વસવાટવાળી ભૂમિ એ અર્થ છે. તેવી ભૂમિના પાલન-પોષણના ઉપાયો દર્શાવતું શાસ્ત્ર એટલે અર્થશાસ્ત્ર."
નૈતિકતાનો સમન્વય: ભારતીય ચિંતનમાં કલ્યાણ અને નૈતિક મૂલ્યોને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્રબિંદુ માનવામાં આવ્યું છે.
વ્યવહારિક મહત્વ: આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાઓ (જેમ કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ) અને રોજિંદા આર્થિક વર્તનને સમજવામાં મદદ કરે છે.
આર્થિક મહત્વ:
રોજિંદી નિર્ણયો માટે: વ્યક્તિગત બચત, રોકાણ અને ખર્ચના યોગ્ય આયોજન માટે.
સરકારની નીતિઓ સમજવા: ટેક્સ, બજેટ અને નાણાકીય નીતિઓની અસરો જાણવા.
વ્યવસાયિક મહત્વ: ભાવ-નિર્ધારણ, સાધનોની ફાળવણી, ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવા અને ગ્રાહકોની માંગ સમજવા માટે અર્થશાસ્ત્ર અત્યંત ઉપયોગી છે.
ગ્રીક તત્વચિંતકો: પ્રાચીન ગ્રીસમાં એરિસ્ટોટલે 'ઓઇકોનોમિકા' (Oikonomika) નામના પુસ્તકમાં આર્થિક વિચારો રજૂ કર્યા. 'Oikonomos' શબ્દ પરથી 'Economics' શબ્દ બન્યો.
ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ: 18મી સદીમાં ઇંગ્લેન્ડમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ બાદ શ્રમ-વિભાજન અને વિશિષ્ટીકરણ વધ્યું, જેથી અર્થશાસ્ત્રનો સ્વતંત્ર અભ્યાસ જરૂરી બન્યો.
એડમ સ્મિથ (1776): તેમણે 'Wealth of Nations' પુસ્તક દ્વારા અર્થશાસ્ત્રને સ્વતંત્ર અને વૈજ્ઞાનિક વિષય તરીકે પ્રસ્થાપિત કર્યું. આથી તેમને 'અર્થશાસ્ત્રના પિતા' કહેવામાં આવે છે.
માર્શલ અને રોબિન્સ: 1890 માં આલ્ફ્રેડ માર્શલે ભૌતિક કલ્યાણ લક્ષી અને 1931 માં લાયોનલ રોબિન્સે સાધનોની મર્યાદિતતા તથા વૈકલ્પિક ઉપયોગોને ધ્યાનમાં રાખી વાસ્તવવાદી વ્યાખ્યા આપી.
સેમ્યુઅલસન: તેમણે પસંદગી અને સાધનોની ફાળવણી પર ભાર મૂકી અર્થશાસ્ત્રના વિકાસમાં આધુનિક અભિગમ ઉમેર્યો.
સરળતા અને આકર્ષણ: જટિલ અને લાંબી આંકડાકીય માહિતી સામાન્ય માણસ માટે સમજવી અઘરી હોય છે, પરંતુ આકૃતિ કે આલેખ દ્વારા તે સરળ અને આકર્ષક બને છે.
સંક્ષિપ્ત રજૂઆત: દાયકાઓ કે વર્ષોના લાંબા આંકડાઓને એક નાની આકૃતિ (જેમ કે સ્તંભ-આલેખ કે વ્રુત્તાંત આકૃતિ) માં સ્પષ્ટપણે દર્શાવી શકાય છે.
વલણો અને સરખામણી: જુદા જુદા ક્ષેત્રો (ખેતી, ઉદ્યોગ, સેવા) કે દેશો વચ્ચેની સરખામણી આલેખ દ્વારા આંખના એક પલકારામાં સમજી શકાય છે.
સમય અને શક્તિની બચત: લાંબાં વર્ણનો વાંચવા કે સમજાવવા બદલ ચિત્ર દ્વારા માહિતી ઝડપથી મગજમાં ઉતરે છે, જેથી અભ્યાસકર્તા અને વાચક બંનેનો સમય બચે છે.