ધોરણ 11 | విષય: Economics
સમતોલ અંદાજપત્ર: જેમાં અંદાજિત આવક અને અંદાજિત ખર્ચ બંને સરખા હોય ($\text{આવક} = \text{ખર્ચ}$).
અસમતોલ અંદાજપત્ર: જેમાં આવક અને ખર્ચ સરખા ન હોય. આના બે પ્રકાર છે:
પુરાંતવાળું અંદાજપત્ર: $\text{અંદાજિત આવક} > \text{અંદાજિત ખર્ચ}$
ખાધવાળું અંદાજપત્ર: $\text{અંદાજિત ખર્ચ} > \text{અંદાજિત આવક}$
ફુગાવાની સ્થિતિમાં માગ પર નિયંત્રણ લાવીને ભાવસ્થિરતા જાળવે છે.
સરકારને બજારમાંથી ઉછીના નાણાં (દેવું) લેવાની જરૂર પડતી નથી.
ભવિષ્યની કટોકટી કે મંદીના સમય માટે નાણાકીય અનામત ઊભી થાય છે.
GST ના મુખ્ય બે ભાગ પડે છે:
આંતરિક વેપાર માટે (રાજ્ય/UT ની અંદર): CGST (કેન્દ્રીય GST) અને SGST/UTGST (રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ GST).
આંતરરાજ્ય વેપાર માટે (બે રાજ્યો વચ્ચે): IGST (એકત્રિત/સંકલિત GST).
GST: Goods and Services Tax (વસ્તુઓ અને સેવાઓ કર)
CGST: Central Goods and Services Tax (કેન્દ્રીય વસ્તુઓ અને સેવાઓ કર)
SGST: State Goods and Services Tax (રાજ્ય વસ્તુઓ અને સેવાઓ કર)
UTGST: Union Territory Goods and Services Tax (કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વસ્તુઓ અને સેવાઓ કર)
IGST: Integrated Goods and Services Tax (સંકલિત/એકત્રિત વસ્તુઓ અને સેવાઓ કર)
મહેસૂલી ખાધ: અંદાજપત્રમાં મહેસૂલી આવક કરતાં મહેસૂલી ખર્ચ વધી જાય ત્યારે ઉદ્ભવતી ખાધ ($\text{મહેસૂલી ખાધ} = \text{મહેસૂલી ખર્ચ} - \text{મહેસૂલી આવક}$).
અંદાજપત્રીય ખાધ: જ્યારે અંદાજપત્રના બંને ખાતા (મહેસૂલી અને મૂડી) ની કુલ આવક કરતાં કુલ ખર્ચ વધી જાય ત્યારે થતી ખાધ.
રાજકોષીય ખાધ: સરકારની અંદાજપત્રીય ખાધ અને સરકારે બજારમાંથી મેળવેલ દેવા (ઉછીના નાણાં)ના સરવાળાને રાજકોષીય ખાધ કહે છે.
પ્રાથમિક ખાધ: રાજકોષીય ખાધમાંથી ભૂતકાળના દેવા પર ચૂકવવાનું થતું વ્યાજ બાદ કરવાથી મળતી ખાધ ($\text{પ્રાથમિક ખાધ} = \text{રાજકોષીય ખાધ} - \text{વ્યાજની ચૂકવણી}$).
રાજકોષીય શિસ્ત: આવક મુજબ ખર્ચનું સંચાલન કરવા સરકારને ફરજ પાડે છે.
સાધનોની ન્યાયી વહેંચણી: આર્થિક અને સામાજિક ક્ષેત્રો વચ્ચે યોગ્ય નાણાકીય ફાળવણી કરે છે.
આર્થિક સ્થિરતા: કરવેરા અને જાહેર ખર્ચ દ્વારા ફુગાવો અને મંદી નિયંત્રિત થાય છે.
મૂડીરોકાણને દિશા: કરવેરામાં છૂટછાટો અને ગ્રાન્ટ આપીને ઉત્પાદકીય ક્ષેત્રો તરફ મૂડી રોકાણ આકર્ષાય છે.
વિકાસને વેગ: દેશની યોજનાકીય પ્રાથમિકતાઓને આર્થિક બળ પૂરું પાડે છે.
(A) મૂડી-આવક: સરકાર દ્વારા લેવાતું આંતરિક કે વિદેશી દેવું, ધિરાણની વસૂલાત તેમજ વિમૂડીકરણ (ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ)માંથી મળતી લાંબા ગાળાની આવકો.
(B) મૂડીખર્ચ: જમીન, મકાન, યંત્રો, જાહેર ક્ષેત્રોના શેર કે આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓના નિર્માણ પાછળ થતો લાંબા ગાળાનો સંપત્તિસર્જક ખર્ચ.
(C) મહેસૂલી ખર્ચ: સરકારના દૈનિક અને વહીવટી કાર્યો ચલાવવા માટે થતો ખર્ચ, જેમ કે પગાર-ભથ્થાં, પેન્શન, વ્યાજની ચૂકવણી અને સબસિડી.
આવક બાજુ (જમા): રાજ્યનું આંતરિક દેવું, કેન્દ્ર તરફથી મળતી લોન, ભૂતકાળમાં આપેલી લોનની વસૂલાત અને વિમૂડીકરણની આવક.
ખર્ચ બાજુ (ઉધાર): સામાજિક અને આર્થિક ક્ષેત્રોમાં થતો મૂડીખર્ચ, જાહેર દેવાની પુનઃચૂકવણી તથા સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓને અપાતી લોન.
કાર્યો: જાહેર આરોગ્ય, પીવાનું પાણી, રસ્તાઓનું નિર્માણ અને નિભાવ, સ્ટ્રીટ લાઈટ, અને ગ્રામીણ સ્વચ્છતા.
આવકના સ્રોત: સ્થાનિક વેરા અને દંડ, કેન્દ્ર સરકારનું સીધું અનુદાન (ગ્રાન્ટ) તથા રાજ્યની યોજનાઓ માટે મળતી ફાળવણી.
વિવિધ પરોક્ષ વેરા ઘટાડીને "એક દેશ, એક કર" ની નીતિ અમલી બનાવવી.
રાજ્યો વચ્ચે વેરાના દરના તફાવતો દૂર કરવા.
કર પર કર (Cascading effect) અને કરચોરી અટકાવવી.
ડિજિટલાઇઝેશન દ્વારા વહીવટમાં સરળતા અને પારદર્શિતા લાવવી.
પરોક્ષ વેરાનો બોજો ગ્રાહકો પર ઓછો કરવો.
અર્થ: સરકારના આવનારા નાણાકીય વર્ષ માટેના અંદાજિત આવક અને ખર્ચ દર્શાવતા પત્રકને અંદાજપત્ર કહે છે.
ઉદ્દેશો:
સત્તાસમૂહોની મંજૂરી મેળવવી: લોકશાહીમાં સંસદ કે લોકસભાની મંજૂરી વિના ખર્ચ કે વેરા લાદી શકાતા નથી.
સંસાધનો અને જવાબદારીનો અંદાજ મેળવવો: સરકાર પોતાની આવકના સ્ત્રોતો અને ભવિષ્યની જવાબદારીઓ ચકાસે છે.
સાધન-ફાળવણીને યોગ્ય દિશા આપવી: દેશની અગ્રતા ધરાવતી યોજનાઓ પાછળ નાણાં ફાળવવામાં આવે છે.
પ્રજાની જાણકારી માટે: કરવેરા, મોંઘવારી અને રોકાણ અંગે નાગરિકોને સ્પષ્ટતા મળે છે.
કેન્દ્ર સરકારના બજેટના મુખ્ય બે ખાતા હોય છે:
મહેસૂલી ખાતું:
મહેસૂલી આવક: પ્રત્યક્ષ કર (આવકવેરો), GST, બિન-GST વેરા અને કર સિવાયની આવક (વ્યાજ, નફો, ફી).
મહેસૂલી ખર્ચ: વ્યાજ ચૂકવણી, સંરક્ષણ ખર્ચ, વહીવટી ખર્ચ, પગાર-પેન્શન અને સબસિડી.
મૂડી ખાતું:
મૂડી આવક: દેવાંથી પ્રાપ્ત આવક, ઋણ વસૂલી અને વિમૂડીકરણ.
મૂડી ખર્ચ: દેવાની ચુકવણી, રાજ્યને ધિરાણ, આંતરમાળખાકીય અને સામાજિક-આર્થિક મૂડીરોકાણ.
રાજ્ય સરકારનું અંદાજપત્ર પણ મહેસૂલી અને મૂડી ખાતામાં વહેંચાયેલું હોય છે.
આવક: કેન્દ્રીય વેરામાં હિસ્સો (નાણાપંચ દ્વારા), રાજ્યના કરવેરા (જમીન મહેસૂલ, સ્ટેમ્પ ડ્યુટી, વાહન કર, SGST) અને ગ્રાન્ટ.
ખર્ચ: ખર્ચનું વર્ગીકરણ વિકાસલક્ષી (શિક્ષણ, આરોગ્ય, કૃષિ, વાહનવ્યવહાર) અને બિનવિકાસલક્ષી (વહીવટ, પેન્શન, સ્થાનિક સંસ્થાઓને અનુદાન) માં થાય છે.
મહેસૂલી ખાધ: $\text{મહેસૂલી ખર્ચ} > \text{મહેસૂલી આવક}$. (સરકારની નીચી કાર્યદક્ષતા દર્શાવે છે).
અંદાજપત્રીય ખાધ: $\text{કુલ ખર્ચ (મહેસૂલી + મૂડી)} > \text{કુલ આવક (મહેસૂલી + મૂડી)}$.
રાજકોષીય ખાધ: $\text{અંદાજપત્રીય ખાધ} + \text{બજારમાંથી લીધેલું ચોખ્ખું દેવું}$.
પ્રાથમિક ખાધ: $\text{રાજકોષીય ખાધ} - \text{ભૂતકાળના દેવા પર ચૂકવવાનું વ્યાજ}$.
અમલીકરણ અને GST કાઉન્સિલ: 1 જુલાઈ, 2017 થી શરૂ. નિયમો અને દરો નક્કી કરવા નાણામંત્રીના અધ્યક્ષપણા હેઠળ GST કાઉન્સિલ બનાવાઈ છે.
કરના દરો: 5 સ્લેબ છે — 0%, 5%, 12%, 18% અને 28%. (ખેતપેદાશો/આરોગ્ય પર 0% અને મોજશોખની વસ્તુ પર 28%).
GST બહારી વસ્તુઓ: માનવ વપરાશનો આલ્કોહોલ અને પેટ્રોલિયમ પેદાશો (પેટ્રોલ, ડીઝલ, ક્રૂડ, નેચરલ ગેસ) હાલ GST બહાર છે.
ટેક્સ ક્રેડિટ (Input Tax Credit): ખરીદી સમયે ચૂકવેલ GST વેચાણ સમયે ભરવાપાત્ર GST માંથી બાદ મળે છે, જેથી બેવડો કર લાગતો નથી.