ધોરણ 11 | విષય: Economics
પંડિત દીનદયાળના મતે ભારતમાં ‘શ્રમપ્રધાન ઉત્પાદન-પદ્ધતિ’ વધારે અનુકૂળ છે.
કૌટિલ્યના મતે જનપદની સ્થાપના સમયે રાજાએ નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ:
રાજ્યમાં નવાં ગામો અને નગરો વસાવવાં જોઈએ.
કૃષિ, પશુપાલન અને વેપાર-ઉદ્યોગના વિકાસ માટે જરૂરી સવલતો અને વાહનવ્યવહારની સુવિધા પૂરી પાડવી.
પીવાના પાણી, સિંચાઈ અને નહેરોની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી.
રાજ્યના રક્ષણ માટે કિલ્લેબંધી અને પૂરતા રાજકોષની જોગવાઈ કરવી.
રાજધાની અને કિલ્લેબંધી: શહેરો અને રાજધાનીનું નિર્માણ સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ મજબૂત કિલ્લેબંધી સાથે કરવું જોઈએ.
બજારો અને વેપાર: શહેરમાં વેપારીઓ માટે સુવ્યવસ્થિત બજારોની સ્થાપના કરવી અને વસ્તુઓની ખરીદ-વેચાણ માટે વાહનવ્યવહારની સુવિધા ઊભી કરવી.
નિયંત્રણ અને સુરક્ષા: ગ્રાહકોનું શોષણ અટકાવવા વજન-માપ અને ભાવ પર નિયંત્રણ રાખવું તથા શહેરમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા અધિકારીઓની નિમણૂક કરવી.
ગાંધીજીનો અભિગમ: ગાંધીજીએ પોતે કહ્યું હતું કે તેમણે કોઈ નવો ‘વાદ’ કે ‘સિદ્ધાંત’ ઊભો કર્યો નથી.
શાશ્વત મૂલ્યો: ગાંધીજીના વિચારો સત્ય, અહિંસા, નૈતિકતા અને માનવતા જેવા સનાતન મૂલ્યો પર આધારિત હતા.
પરિસ્થિતિ મુજબ આચરણ: તે કોઈ ચોક્કસ જડ સિદ્ધાંત નથી, પરંતુ આચરણમાં મૂકેલા વ્યવહારિક વિચારો છે. આથી, તેમણે પોતાના વિચારોને ‘ગાંધીવાદ’ તરીકે ઓળખાવવાનો વિરોધ કર્યો હતો.
જીવન પરિચય: પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય એક મહાન ભારતીય ચિંતક, અર્થશાસ્ત્રી અને સમાજસુધારેક હતા.
એકાત્મ માનવદર્શન: તેમણે પાશ્ચાત્ય વિચારો (મૂડીવાદ અને સમાજવાદ)થી અલગ ભારતીય સંસ્કૃતિ આધારિત ‘એકાત્મ માનવવાદ’ (Integral Humanism) નો સિદ્ધાંત આપ્યો.
અંત્યોદય: સમાજના સૌથી છેવાડાના માનવીના કલ્યાણ અને વિકાસ માટે તેમણે ‘અંત્યોદય’ની વિચારસરણી રજૂ કરી.
શ્રમપ્રધાન અર્થવ્યવસ્થા: ભારત માટે તેમણે મૂડીપ્રધાન નહીં પરંતુ ‘શ્રમપ્રધાન’ ઉત્પાદન-પદ્ધતિ અને ‘દરેક વ્યક્તિને કામ’ આપવાની નીતિનું સમર્થન કર્યું હતું.
સાદગી: ગાંધીજી માનતા કે માનવીની ભૌતિક જરૂરિયાતો મર્યાદિત હોવી જોઈએ. તેઓ કૃત્રિમ અને અસંખ્ય જરૂરિયાતો વધારવાની વિરુદ્ધમાં હતા અને ‘સાદું જીવન, ઉચ્ચ વિચાર’ના સિદ્ધાંતમાં દ્રઢપણે માનતા.
અપરિગ્રહ (જરૂરિયાત કરતા વધુ ન રાખવું): અપરિગ્રહ એટલે જરૂરિયાત કરતાં વધારે સંપત્તિ કે ચીજવસ્તુઓનો સંગ્રહ ન કરવો. ગાંધીજીના મતે જો દરેક વ્યક્તિ પોતાની જરૂરિયાત પૂરતું જ રાખે, તો સમાજમાંથી ગરીબી અને અસમાનતા દૂર થઈ શકે.
શોષણમુક્ત સમાજ: વધુ પડતો સંગ્રહ અને ભૌતિક સુખો પાછળની આંધળી દોડ જ સમાજમાં શોષણ, હિંસા અને અશાંતિ ઉત્પન્ન કરે છે. આથી, સાદગી અને અપરિગ્રહ એ નૈતિક અને સંતોષપ્રદ જીવન માટે અનિવાર્ય છે.
મૂડીવાદી માનસિકતાનો વિરોધ: મૂડીવાદ ગ્રાહકોની અનિયંત્રિત ઈચ્છાઓ અને ભૌતિક ઉપભોગ (Consumption) નો વધારો કરે છે, જેનાથી કુદરતી સંસાધનોનો અનહદ બગાડ થાય છે.
સંયમિત ઉપભોગની જરૂરિયાત: દીનદયાળજીના મતે માનવીની આર્થિક સમસ્યાઓનો ઉકેલ ઉત્પાદન કે ઉપભોગ વધારવામાં નથી, પરંતુ ઉપભોગ પર સંયમ રાખવામાં છે.
પ્રકૃતિ અને સંસાધનોનું રક્ષણ: સંયમિત ઉપભોગની નીતિથી સમાજમાં દેખાડો અને સ્પર્ધા ઘટશે, પર્યાવરણનું રક્ષણ થશે અને આર્થિક અસમાનતા નિવારી શકાશે.
સંપત્તિનો વ્યક્તિગત અને સામાજિક અધિકાર: દીનદયાળજી સંપત્તિ પર કેવળ વ્યક્તિગત કે કેવળ રાજ્યની માલિકીના વિરોધી હતા.
મૂડીવાદ અને સમાજવાદથી અલગ અભિગમ: મૂડીવાદ વ્યક્તિગત માલિકીને અમર્યાદિત છૂટ આપે છે અને સમાજવાદ રાજ્ય હસ્તક સત્તા કેન્દ્રિત કરે છે. દીનદયાળજી આ બંને પદ્ધતિઓને એકાંગી માનતા.
સમાજહિત આધારિત માલિકી: તેમના મતે સંપત્તિ પર વ્યક્તિનો અધિકાર છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ સમાજના હિત માટે થવો જોઈએ. સંપત્તિનો માલિક સમાજ પ્રત્યે ઉત્તરદાયી હોવો જોઈએ.
રાજકોષ (State Treasury):
કૌટિલ્યના મતે રાજ્યનું અસ્તિત્વ, સુરક્ષા અને વિજય રાજકોષ પર આધારિત છે.
તેમણે રાજ્યની આવકના ૭ મુખ્ય સ્રોત દર્શાવ્યા છે: (૧) નગર, (૨) ગ્રામ, (૩) સિંચાઈ, (૪) ખાણ, (૫) જંગલ, (૬) પશુપાલન, અને (૭) વેપાર-વાણિજ્ય.
કરનીતિ (Taxation Policy):
કરવેરાનો સિદ્ધાંત: કરવેરા પ્રજા માટે ભારરૂપ ન હોવા જોઈએ. જેમ મધમાખી ફૂલને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર મધ એકઠું કરે છે, તેમ જ રાજાએ પ્રજા પાસેથી કર લેવો જોઈએ.
ભૂમિકર: જમીનની ફળદ્રુપતા અને ઉત્પાદકતાના આધારે જમીન મહેસૂલ નક્કી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
કરના ત્રણ પ્રકાર (શુલ્ક):
બાહ્ય શુલ્ક: રાજ્યની બહારથી આવતી વસ્તુઓ પરનો કર.
આભ્યન્તર શુલ્ક: રાજ્યની અંદર ઉત્પાદિત થતી વસ્તુઓ પરનો કર.
આતિથ્ય શુલ્ક: વિદેશી માલ-સામાન પર લેવાતો સ્પેશિયલ ટેક્સ.
કૃષિ (Agriculture):
કૌટિલ્યે કૃષિને આજીવિકાનું મુખ્ય સાધન ગણાવ્યું છે. રાજાએ પડતર જમીનને ખેડવા લાયક બનાવવી જોઈએ અને ખેડૂતોને બિયારણ તથા સિંચાઈની સુવિધા પૂરી પાડવી જોઈએ.
પશુપાલન (Animal Husbandry):
કૃષિ માટે અને દૂધ-ઓજારો માટે પશુધન અત્યંત મહત્વનું છે. ગાયો, બળદો અને અન્ય પશુઓના સંવર્ધન અને રક્ષણ માટે રાજ્યએ ગોચર (ચરાણ) ખુલ્લા રાખવા જોઈએ.
ઉદ્યોગ અને વેપાર (Industries and Commerce):
કૌટિલ્યે ખાણકામ, જંગલ આધારિત ઉદ્યોગો અને વણાટકામ જેવા લઘુ ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવા જણાવ્યું.
ઉત્પાદિત વસ્તુઓના વેચાણ માટે બજારો ઊભાં કરવાં, વજન-માપના સાધનોની ચકાસણી કરવી અને વેપારીઓ ગ્રાહકોનું શોષણ ન કરે તે માટે કિંમત નિયંત્રણ રાખવાની સલાહ આપી છે.
યંત્રોનો વિરોધ નહીં, પરંતુ ગેરઉપયોગનો વિરોધ: ગાંધીજી યંત્રોના કટ્ટર વિરોધી ન હતા, પરંતુ તેઓ માનવીનું સ્થાન લઈ લે તેવાં યંત્રોના વિરોધી હતા.
બેરોજગારીની સમસ્યા: ભારત જેવા વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશમાં યંત્રોનો વધુ પડતો ઉપયોગ માનવ-શ્રમને બેરોજગાર બનાવે છે.
શ્રમપ્રધાન ઉત્પાદન: ગાંધીજી શ્રમ આધારિત ઉદ્યોગો અને રેટિંયા (ચરખા) જેવાં સાદાં યંત્રોના સમર્થક હતા, જે દરેક વ્યક્તિને રોજીરોટી આપી શકે.
કેન્દ્રીકરણનો વિરોધ: મોટાં મશીનો ઉત્પાદન અને સંપત્તિનું કેન્દ્રીકરણ થોડાક ધનિકોના હાથમાં કરે છે, જેનાથી સામાજિક અને આર્થિક અસમાનતા વધે છે.
સિદ્ધાંતનો અર્થ: જે વ્યક્તિ પાસે તેની જરૂરિયાત કરતાં વધુ સંપત્તિ છે, તે મિલકતનો વાસ્તવિક માલિક નથી પણ તેનો ‘ટ્રસ્ટી’ (વાલી) છે.
સંપત્તિનો ઉપયોગ સમાજ માટે: ધનિકોએ પોતાની વધારાની સંપત્તિનો ઉપયોગ પોતાના ભૌતિક સુખ-વિલાસ માટે કરવાને બદલે સમાજના ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોના કલ્યાણ અર્થે કરવો જોઈએ.
અહિંસક માર્ગ: મૂડીવાદીઓની સંપત્તિ છીનવી લેવા માટે ગાંધીજી હિંસક માર્ગના બદલે હૃદયપરિવર્તનમાં માનતા હતા.
આત્મસંતોષ અને શાંતિ: આ સિદ્ધાંતથી સમાજમાં વર્ગવિગ્રહ અને અસમાનતા અટકે છે અને ધનિક-ગરીબ વચ્ચે પ્રેમ અને સહકારનું વાતાવરણ સર્જાય છે.
પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયે ‘એકાત્મ માનવદર્શન’ના આધારે ભારતીય અર્થ-વ્યવસ્થા માટે નીચે મુજબના મુખ્ય ઉદ્દેશો રજૂ કર્યા છે:
દરેક વ્યક્તિને આજીવિકા: સમાજના પ્રત્યેક નાગરિકને તેની ક્ષમતા મુજબ કામ અને ન્યૂનતમ આવકની ગેરંટી મળવી જોઈએ (દરેક વ્યક્તિને કામ).
શ્રમપ્રધાન પદ્ધતિ: ભારતની વિશાળ વસ્તીને ધ્યાનમાં રાખી મૂડીપ્રધાન નહીં પરંતુ શ્રમપ્રધાન ઉત્પાદન-પદ્ધતિ અપનાવવી.
કુદરતી સંસાધનોનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ: પર્યાવરણનું સંતુલન જળવાઈ રહે તે રીતે સંસાધનોનો ઉપભોગ કરવો, તેનું શોષણ ન કરવું.
વિકેન્દ્રીકરણ: સત્તા અને સંપત્તિ અમુક હાથોમાં કેન્દ્રિત ન થાય તે માટે આર્થિક વિકેન્દ્રીકરણ કરવું.
અંત્યોદય (છેવાડાના માનવીનો વિકાસ): સમાજના સૌથી નીચલા સ્તરે રહેલા ગરીબ વ્યક્તિ સુધી વિકાસના લાભો પહોંચાડવા.