ધોરણ 11 | విષય: Economics
પ્રાકૃતિક ખેતીના મુખ્ય પાંચ આયામો છે:
જીવામૃત અને ઘનજીવામૃત
બીજામૃત
આચ્છાદન (આવરણ)
વાપ્સા (વારાપ)
જૈવવિવિધતા અથવા સહજીવન
પ્રમાણ: એક એકર જમીન માટે સામાન્ય રીતે 200 લીટર જીવામૃત પૂરતું છે.
ઉપયોગ: જીવામૃતને પિયતના પાણી સાથે આપી શકાય છે અથવા પાક પર સ્પ્રે (છાંટકાવ) કરીને વાપરી શકાય છે. સામાન્ય રીતે દર 15 દિવસે તે આપવું જોઈએ
તે જમીનમાં અનંત કરોડ સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ ઉમેરે છે.
જમીનમાં રહેલા અદ્રાવ્ય પોષક તત્ત્વોને દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં ફેરવી વનસ્પતિને પ્રાપ્ય બનાવે છે.
જમીનની ફળદ્રુપતા અને સુધારણામાં વધારો કરે છે.
બીજને બીજામૃતથી પટ આપવાથી બીજનો અંકુરણ દર વધે છે.
જમીનજન્ય અને બીજજન્ય ફૂગ તથા રોગ સામે છોડના નાના ફણગાનું રક્ષણ થાય છે.
છોડમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિનો વિકાસ થાય છે
એકદળ પાક: ઘઉં, બાજરી (અથવા મકાઈ, ડાંગર)
દ્વિધળ પાક: મગ, ચણા (અથવા તુવેર, અડદ)
બીજામૃતના ફાયદા:
બીજનો અંકુરણ દર (Germination rate) વધારે છે.
જમીનજન્ય અને બીજજન્ય ફૂગ તથા રોગ સામે છોડના નાજુક અંકુરનું રક્ષણ કરે છે.
છોડની રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં વધારો થાય છે.
ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો:
બીજામૃત બનાવ્યા બાદ તેને 48 કલાકમાં વાપરી લેવું જોઈએ, નહિતર તે નિષ્ક્રિય બની જાય છે.
બીજને પટ આપતી વખતે ખૂબ હળવા હાથે ચોળવું જેથી બીજનું પાતળું ફોતરૂં છોલાઈ ન જાય.
બીજને પટ આપ્યા બાદ છાંયડામાં સૂકવીને જ તેની વાવણી કરવી.
સહજીવનનો અર્થ: ખેતરમાં એક કરતા વધુ પાક એકસાથે લેવાની પદ્ધતિને સહજીવન અથવા મિશ્ર પાક પદ્ધતિ કહે છે.
એકદળ અને દ્વિધળનો સમન્વય: ખેતરમાં એકદળ (જેમ કે ઘઉં, બાજરી) અને દ્વિધળ (જેમ કે મગ, ચણા, તુવેર) પાક સાથે વાવવામાં આવે છે.
પોષક તત્ત્વોની પૂર્તિ: દ્વિધળ પાકના મૂળમાં રહેલા રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા હવામાંથી નાઇટ્રોજન જમીનમાં સ્થિર કરે છે, જેનો લાભ સાથે વાવેલા એકદળ પાકને મળે છે.
મુખ્ય પાક અને સહયોગી પાક: મુખ્ય પાક દીર્ઘકાલીન (વધુ દિવસોનો) હોય ત્યારે તેની સાથે ટૂંકા ગાળાનો સહયોગી પાક લેવો.
સૂર્યપ્રકાશ અને જગ્યાનો સદુપયોગ: બે પાકની ઊંચાઈ અને અંકુરણનો સમય જુદો હોવો જોઈએ જેથી બંનેને પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ મળી રહે.
પોષણનું સંતુલન: મુખ્ય પાકના મૂળ અને સહયોગી પાકના મૂળ જમીનના જુદા જુદા સ્તરમાંથી પોષણ મેળવે તેવું આયોજન કરવું, જેથી એકબીજા સાથે સ્પર્ધા ન થાય.
કીટક અને રોગ નિયંત્રણ: જૈવવિવિધતાને લીધે ઉપદ્રવી કીટકોનું નુકસાન ઘટે છે અને મિત્રકીટકોની સંખ્યા વધે છે.
જીવામૃત બનાવવાની રીત:
એક બેરલમાં 200 લીટર પાણી લો.
તેમાં 10 કિલો દેશી ગાયનું છાણ અને 10 લીટર ગૌમૂત્ર ઉમેરો.
તેમાં 2 કિલો ગોળ, 2 કિલો કઠોળનો લોટ અને 1 મુઠ્ઠી વડ/શેઢાની માટી ઉમેરીને લાકડીથી સરખી રીતે હલાવો.
આ મિશ્રણને છાંયડામાં 48 થી 72 કલાક માટે રાખી મૂકો અને દિવસમાં બે વાર હલાવો. તૈયાર થયેલ જીવામૃત પિયત સાથે કે છંટકાવ કરીને વાપરી શકાય.
ઘનજીવામૃત બનાવવાની રીત:
100 કિલો દેશી ગાયના છાણના ખાતરમાં 10 લીટર જીવામૃત બરાબર ભેળવી દો.
તેને ઢગલો કરી 48 કલાક સુધી છાંયડામાં ગોણ કે તાળપત્રીથી ઢાંકી રાખો.
ત્યારબાદ તેને છાંયડામાં જ સૂકવીને ચાળી લો. વાવણી સમયે અથવા પાયાના ખાતર તરીકે આ ઘનજીવામૃત વાપરી શકાય છે.
વાપ્સાનો અર્થ: જમીનના માટીના કણો વચ્ચે રહેલી એવી પરિસ્થિતિ જેમાં 50% હવા અને 50% બાષ્પ (ભેજ) હોય તેને ‘વાપ્સા’ કહે છે.
ભ્રમણા દૂર કરવી: છોડના મૂળિયા પાણી પીતા નથી પરંતુ પાણીની વરાળ (બાષ્પ) ગ્રહણ કરે છે. આથી જમીનમાં માત્ર પાણી ભરી રાખવું તે પૂરતું નથી.
મૂળનો વિકાસ: વાપ્સાની સ્થિતિ ઉત્પન્ન થવાથી જમીનમાં પૂરતો પ્રાણવાયુ (ઓક્સિજન) મળે છે, જેનાથી મૂળિયાનો ઊંડો અને મજબૂત વિકાસ થાય છે.
અળસિયાની સક્રિયતા: વાપ્સા જળવાઈ રહેવાથી જમીનમાં રહેલા અળસિયા અને સૂક્ષ્મજીવો વધુ કાર્યરત રહે છે, જે જમીનને આપોઆપ છિદ્રાળુ બનાવે છે.
આચ્છાદનનો અર્થ: જમીનની સપાટીને ઢાંકવાની પ્રક્રિયાને આચ્છાદન કહે છે.
આચ્છાદનના પ્રકાર:
મૃદા (માટી) આચ્છાદન: ખેડાણ કરીને જમીનનું ઉપરનું સ્તર છિદ્રાળુ બનાવવું.
જૈવિક આચ્છાદન: પાકના અવશેષો (ઘાસ, કાશ, સળકટી) વડે જમીનને ઢાંકવી.
કાષ્ઠ આચ્છાદન: ઝાડ-પાનના સુકા લાકડાં કે ડાળખીઓથી જમીનને ઢાંકવી.
ફાયદા:
જમીનમાંથી ભેજનું બાષ્પીભવન અટકે છે, જેથી પાણીની બચત થાય છે.
જમીનનું ધોવાણ અટકે છે અને નિંદામણ નિયંત્રિત થાય છે.
અળસિયા અને સૂક્ષ્મજીવોને તીવ્ર ગરમી કે ઠંડી સામે રક્ષણ મળે છે.