chapter 2

માલિકી અને વપરાશ: ખાનગી વસ્તુની માલિકી વ્યક્તિગત હોય છે અને વપરાશ મર્યાદિત હોય છે; જ્યારે જાહેર વસ્તુની માલિકી સરકાર કે જાહેર સંસ્થાની હોય છે અને વપરાશ સામૂહિક હોય છે.

ગુણધર્મો: ખાનગી વસ્તુઓ સ્પર્ધાત્મકતા અને વંચિતતાનો ગુણ ધરાવે છે; જ્યારે જાહેર વસ્તુઓ બિનસ્પર્ધાત્મકતા અને બિનવંચિતતાનો ગુણ ધરાવે છે.

વસ્તુઓ: માનવીની જરૂરિયાત સંતોષનારી ભૌતિક બાબતો કે જેને માપી અને જોઈ શકાય તેને વસ્તુઓ કહે છે. (દા.ત., ખોરાક, ટીવી, ફ્રિજ)

સેવાઓ: માનવીની માનસિક કે અભૌતિક જરૂરિયાતો સંતોષનારી બાબતોને સેવાઓ કહે છે. (દા.ત., શિક્ષણ, સંગીત, દાક્તરી સલાહ)

વ્યક્તિગત સંપત્તિ: જે સંપત્તિની માલિકી અને વપરાશ ખાનગી અને વ્યક્તિગત હોય તે વ્યક્તિગત સંપત્તિ છે.

સામાજિક સંપત્તિ: જે સંપત્તિની માલિકી અને વપરાશ સમાજ કે સમૂહ દ્વારા થતો હોય તે સામાજિક સંપત્તિ છે.

મૂલ્ય (Value): એક વસ્તુના બદલામાં અન્ય વસ્તુના કેટલા એકમો મળશે તે પ્રમાણ એટલે વિનિમય-મૂલ્ય. અર્થશાસ્ત્રમાં 'મૂલ્ય' શબ્દ વિનિમય-મૂલ્યના સંદર્ભમાં જ વપરાય છે.

કિંમત (Price): વસ્તુ કે સેવાના બદલામાં ચૂકવાતા નાણાકીય એકમનું પ્રમાણ એટલે કિંમત.

વસ્તુઓના પ્રકારો: (1) ભૌતિક અને અભૌતિક, (2) સર્વસુલભ અને આર્થિક, (3) નાશવંત અને ટકાઉ, (4) ખાનગી અને જાહેર, (5) વપરાશી અને ઉત્પાદક.

વપરાશી વસ્તુઓ: જે વસ્તુઓ સીધી જ પ્રત્યક્ષ વપરાશ દ્વારા જરૂરિયાત સંતોષે તે વપરાશી વસ્તુઓ છે. (દા.ત., ખોરાક, કપડાં)

ઉત્પાદક વસ્તુઓ: જે વસ્તુઓ ઉત્પાદન-પ્રક્રિયામાં ભાગ લઈ તુષ્ટિગુણનું સર્જન કરવામાં મદદરૂપ થાય તે ઉત્પાદક વસ્તુઓ છે. (દા.ત., ટ્રેક્ટર, ઉત્પાદનના મશીનો, કપાસ)

સંપત્તિના પ્રકારો: (1) વ્યક્તિગત અને સામાજિક, (2) રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય.

રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ: દેશની માલિકીની સંપત્તિ તે રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ છે. (દા.ત., દેશની નદીઓ, પર્વતો, જાહેર રસ્તાઓ, ઐતિહાસિક ઇમારતો)

આંતરરાષ્ટ્રીય સંપત્તિ: જે સંપત્તિની માલિકી કોઈ એક રાષ્ટ્રની નથી પણ સમગ્ર વિશ્વની છે તે આંતરરાષ્ટ્રીય સંપત્તિ છે. (દા.ત., કોઈપણ દેશની દરિયાઈ હદ છોડ્યા પછીનો દરિયો)

અર્થ: તુષ્ટિગુણના સર્જનની પ્રક્રિયામાં (ઉત્પાદનમાં) મદદરૂપ થનારી બાબતોને ઉત્પાદનનાં સાધનો કહે છે.

ઉદાહરણ: લાકડામાંથી ખુરશી બનાવવામાં આવે ત્યારે તેનું સ્વરૂપ બદલાવાથી ઉપયોગિતા વધે છે. આ પ્રક્રિયામાં કુદરતી સાધનો, માનવ શ્રમ, ઓજારો/મશીનો વગેરે સાધનો તરીકે મદદ કરે છે. ઉત્પાદનના ચાર મુખ્ય સાધનો છે: જમીન, શ્રમ, મૂડી અને નિયોજક.

વ્યાખ્યા: હેબરલરના મતે, "અર્થતંત્રમાં વારાફરતી આવતા સારાં અને ખરાબ આર્થિક પરિવર્તનો એટલે વ્યાપારચક્ર."

તબક્કાઓ:

1. 
   

   તેજી: ઊંચી માંગ અને વપરાશને કારણે નફાકારકતા, મૂડીરોકાણ અને રોજગારી ઊંચા દરે હોય છે.

   
   


2. 
   

   ઓટ: ઉત્પાદન ખર્ચ વધતાં નફો ઘટે છે, માંગ ધીમી પડે છે અને નવા રોકાણો આકર્ષાતા નથી.

   
   


3. 
   

   મંદી: માંગ ઘટે છે, કિંમતો અને નફો ઘટતાં મૂડીરોકાણ તથા રોજગારીમાં ઘટાડો થાય છે.

   
   


4. 
   

   સુધારણા: અર્થતંત્રમાં ખરીદી વધતાં માંગ, નફો અને રોજગારી ફરી વધવા લાગે છે.

   
   

અર્થ: અલ્ફ્રેડ માર્શલના મતે, "જે વસ્તુ ઉપયોગી હોય, અછતવાળી હોય, વિનિમયપાત્ર હોય અને જેના પર વ્યક્તિગત માલિકી થઈ શકતી હોય તે સંપત્તિ છે."

લક્ષણો:

1. 
   

   તે ઉપયોગિતાનો ગુણ ધરાવે છે: તે માનવીની જરૂરિયાત સંતોષવાનો ગુણ ધરાવે છે (દા.ત., મકાન, વાહન).

   
   


2. 
   

   તેની અછત હોવી જોઈએ: અછતવાળી વસ્તુ જ વિનિમય-મૂલ્ય ધરાવે છે, તેથી સર્વસુલભ વસ્તુઓ સંપત્તિ નથી.

   
   


3. 
   

   ભૌતિક કે બાહ્યરૂપ ધરાવે છે: સંપત્તિ જોઈ-માપી શકાય તેવી હોવી જોઈએ. વ્યક્તિનું જ્ઞાન કે વિચારવાની શક્તિ આંતરિક ગુણ છે, સંપત્તિ નથી.

   
   


4. 
   

   વિનિમયપાત્ર હોવી જોઈએ: તે આપીને સામે બીજી વસ્તુ કે સેવા મેળવી શકાવી જોઈએ.

   
   


5. 
   

   ટકાઉપણાનો ગુણ: સંપત્તિ લાંબા સમય સુધી જાળવી શકાતી હોવી જોઈએ (દા.ત., જમીન, સોનું). નાશવંત વસ્તુઓ કે શ્રમ સંપત્તિ નથી.

   
   

1. આકસ્મિક આર્થિક પરિવર્તનો: અકસ્માતે અણધાર્યાં પરિબળો જેવાં કે વાવાઝોડું, અતિવૃષ્ટિ, પૂર કે દુષ્કાળને કારણે આવતાં પરિવર્તનો.

2. મોસમી આર્થિક પરિવર્તનો: ઋતુ આધારિત (શિયાળો, ઉનાળો, ચોમાસું) બજારમાં માંગ, ઉત્પાદન અને રોજગારીમાં સમયાંતરે આવતા પરિવર્તનો.

3. દીર્ઘકાલીન આર્થિક પરિવર્તનો: અર્થતંત્રમાં કોઈ ચોક્કસ દિશામાં લાંબા સમય સુધી ચાલતી પરિવર્તનની પ્રક્રિયા.

4. ચક્રવત આર્થિક પરિવર્તનો: અર્થતંત્રમાં ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન સર્જાતાં ઊર્ધ્વગામી (તેજી) અને અધોગામી (મંદી) આર્થિક વલણો.

અર્થ: તુષ્ટિગુણનું સર્જન કરવાની પ્રક્રિયા એટલે ઉત્પાદન.

ઉત્પાદનના સાધનો:

1. 
   

   ભૂમિ (જમીન): મનુષ્યને ઉત્પાદનમાં મદદરૂપ થતાં તમામ કુદરતી પરિબળો (હવા, પાણી, ખનીજ વગેરે). તેનો પુરવઠો સ્થિર છે અને તેના વળતરને ભાડું કહે છે.

   
   


2. 
   

   શ્રમ: વળતરની અપેક્ષાએ થતું માનસિક કે શારીરિક કાર્ય. શ્રમ નાશવંત છે અને તેના વળતરને વેતન કહે છે.

   
   


3. 
   

   મૂડી: ઉત્પાદનનું માનવસર્જિત ભૌતિક સાધન (દા.ત., ટ્રેક્ટર, મશીનો). તેના વળતરને વ્યાજ કહે છે.

   
   


4. 
   

   નિયોજક: જમીન, શ્રમ અને મૂડીનું સંયોજન કરીને જોખમ ઉઠાવનાર. તેના વળતરને નફો કહે છે.