chapter 3
ધોરણ 11 | విષય: Economics
વસ્તુ કે સેવાની માંગ અને તેને અસર કરતાં પરિબળો વચ્ચેના કાર્યકારણના સંબંધને દર્શાવતી ગાણિતીક રજૂઆતને માંગ વિધેય કહે છે.
સૂત્ર: $D_x = f(P_x, P_y, P_e, T, Y, U)$
માંગની મૂલ્યસાપેક્ષતા માપવાની ત્રણ રીતો છે:
ગુણોત્તરની રીત (ટકાવારીની રીત)
કુલ ખર્ચની રીત
ભૌમિતિક રીત (બિંદુ પદ્ધતિ)
આવક-અસર: ગ્રાહકની નાણાકીય આવક સ્થિર રહે અને જો વસ્તુની કિંમતમાં ઘટાડો થાય, તો ગ્રાહકની ખરીદશક્તિ (વાસ્તવિક આવક) વધે છે. આ વધેલી વાસ્તવિક આવક વડે ગ્રાહક વસ્તુની માંગ વધારે છે, જેને આવક-અસર કહે છે.
અવેજી અસર: કોઈ એક મૂળ વસ્તુની કિંમત ઘટે અને તેની અવેજી વસ્તુની કિંમત સ્થિર રહે ત્યારે મૂળ વસ્તુ સસ્તી લાગતાં ગ્રાહકો અવેજી વસ્તુની ખરીદી ઘટાડી મૂળ વસ્તુની માંગ વધારે છે, જેને અવેજી અસર કહે છે.
સમજૂતી: અન્ય પરિબળો સ્થિર રહે અને વસ્તુની કિંમત ઘટે તો માંગમાં જે વધારો થાય તેને વિસ્તરણ કહેવાય અને કિંમત વધતાં માંગમાં જે ઘટાડો થાય તેને સંકોચન કહેવાય.
આકૃતિ અને વિશ્લેષણ: * એક જ માંગરેખા પર મૂળાક્ષર બિંદુથી નીચેની તરફ ખસવું (જેમ કે a થી c) તે વિસ્તરણ દર્શાવે છે.
માંગરેખા પર મૂળાક્ષર બિંદુથી ઉપરની તરફ ખસવું (જેમ કે a થી b) તે સંકોચન દર્શાવે છે.
સમજૂતી: વસ્તુની કિંમત સ્થિર (યથાવત્) રહે અને અન્ય પરિબળો સાનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ બને ત્યારે માંગમાં થતા ફેરફારને વધારો-ઘટાડો કહે છે.
આકૃતિ અને વિશ્લેષણ:
કિંમત રૂ. 3 સ્થિર હોય ત્યારે માંગ વધીને મૂળ માંગરેખા D1D1 થી જમણી તરફ નવી માંગરેખા D3D3 પર ખસે, તો તેને માંગમાં વધારો કહેવાય.
જો માંગ ઘટીને મૂળ માંગરેખાથી ડાબી તરફ નવી માંગરેખા D2D2 પર ખસે, તો તેને માંગમાં ઘટાડો કહેવાય.
ગ્રાહકની આવકના ટકાવારી ફેરફારથી માંગમાં જે ટકાવારી ફેરફાર થાય તેનો સંબંધ માંગની આવક સાપેક્ષતા દર્શાવે છે.
પ્રકારો:
હકારાત્મક (ધન) આવક સાપેક્ષ માંગ: આવક વધતાં માંગ વધે (સામાન્ય વસ્તુઓ). તેના 3 પેટાપ્રકારો છે:
એકમ આવક સાપેક્ષ (Ey=1)
એકમથી વધુ આવક સાપેક્ષ (Ey>1)
એકમથી ઓછી આવક સાપેક્ષ (Ey<1)
નકારાત્મક (ઋણ) આવક સાપેક્ષ માંગ: આવક વધતાં માંગ ઘટે (ગીફન કે હલકી વસ્તુઓ).
શૂન્ય આવક સાપેક્ષ માંગ: આવક બદલાવા છતાં માંગ સ્થિર રહે (અત્યંત સસ્તી વસ્તુઓ જેમ કે મીઠું).
જ્યારે કિંમત ઘટવા છતાં માંગ ઘટે અથવા કિંમત વધવા છતાં માંગ વધે ત્યારે માંગના નિયમના અપવાદ સર્જાય છે:
પ્રતિષ્ઠામૂલ્ય ધરાવતી વસ્તુઓ: ધનિકો માટે મોંઘી ગાડીઓ કે સોના-ચાંદીમાં પ્રતિષ્ઠામૂલ્ય વધુ હોવાથી ઊંચી કિંમતે માંગ વધુ હોય છે.
અત્યંત સસ્તી વસ્તુઓ: ટાંકણી, મીઠું જેવી વસ્તુઓ પર આવકનો ખૂબ નાનો ભાગ ખર્ચાય છે, તેથી કિંમત બદલાતાં માંગમાં ખાસ ફેરફાર થતો નથી.
હલકા પ્રકારની વસ્તુઓ (ગીફન વસ્તુઓ): ગરીબ વર્ગ માટે કિંમત ઘટે ત્યારે વાસ્તવિક આવક વધતાં તેઓ સારી વસ્તુ ખરીદવા પ્રેરાય છે, તેથી ગીફન વસ્તુની માંગ ઘટે છે.
ગ્રાહકોની પસંદગી: ચોક્કસ બ્રાન્ડ કે વસ્તુ પ્રત્યે ગ્રાહકનું વલણ બંધાઈ ગયું હોય ત્યારે કિંમત વધવા છતાં તેની માંગ ઘટતી નથી.
અર્થ:
વ્યક્તિગત માંગ: કોઈ એક ગ્રાહક દ્વારા જુદી-જુદી કિંમતે કરાતી વસ્તુની માંગ.
બજારમાંગ: બજારના તમામ ગ્રાહકોની વ્યક્તિગત માંગનો સરવાળો.
અનુસૂચિ:
| કિંમત (₹) | A ની માંગ | B ની માંગ | C ની માંગ | બજારમાંગ (A+B+C) |
|---|---|---|---|---|
| 10 | 1 | 2 | 3 | 6 |
| 8 | 2 | 3 | 4 | 9 |
| 6 | 3 | 4 | 5 | 12 |
| 4 | 4 | 5 | 6 | 15 |
| 2 | 5 | 6 | 7 | 18 |
વિશ્લેષણ: A, B અને C ના વલણ અનુસાર અલગ-અલગ વ્યક્તિગત માંગરેખા મળે છે. આ ત્રણેયની માંગનો આડો સરવાળો કરવાથી બજાર માંગરેખા મળે છે. તમામ માંગરેખાઓ ડાબી બાજુ ઉપરથી જમણી બાજુ નીચે તરફનો ઋણ ઢાળ ધરાવે છે.
અર્થ: ચોક્કસ સમયે અને કિંમતે ગ્રાહકની વસ્તુ ખરીદવાની ઇચ્છા, શક્તિ અને તૈયારી એટલે માંગ.
અસર કરતાં પરિબળો:
વસ્તુની કિંમત: સૌથી અગત્યનું પરિબળ. કિંમત ઘટે તો માંગનું વિસ્તરણ થાય અને કિંમત વધે તો સંકોચન થાય (વ્યસ્ત સંબંધ).
કિંમત સિવાયનાં પરિબળો:
ગ્રાહકની અભિરુચિ અને પસંદગી: શોખ, ગમો-અણગમો અને ઉંમર બદલાતાં માંગ બદલાય છે.
વ્યક્તિની આવક: આવક અને માંગ વચ્ચે સીધો સંબંધ છે (આવક વધતાં માંગ વધે).
સંબંધિત વસ્તુઓની કિંમત:
અવેજી વસ્તુની કિંમત: અવેજી વસ્તુ સસ્તી થાય તો મૂળ વસ્તુની માંગ ઘટે છે.
પૂરક વસ્તુની કિંમત: પૂરક વસ્તુ મોંઘી થાય તો મૂળ વસ્તુની માંગ ઘટે છે.
ભવિષ્યની કિંમતો અંગેની અટકળો: ભવિષ્યમાં ભાવ વધવાની અટકળ હોય તો વર્તમાન માંગ વધે છે.
વસ્તી અને વયજૂથ: દેશની વસ્તી વધતાં વસ્તુઓની કુલ માંગ વધે છે.
નિયમ: પ્રો. આલ્ફ્રેડ માર્શલના જણાવ્યા મુજબ, "જો અન્ય પરિબળો યથાવત્ રહે તો વસ્તુની કિંમત ઘટતાં વસ્તુની માંગનું વિસ્તરણ થાય છે અને કિંમત વધતાં માંગનું સંકોચન થાય છે."
અનુસૂચિ:
| દૂધની કિંમત (₹ પ્રતિ લિ.) | દૂધની માંગ (લિટરમાં) |
|---|---|
| 50 | 1 |
| 40 | 2 |
| 30 | 3 |
| 20 | 4 |
| 10 | 5 |
આકૃતિ વિશ્લેષણ: X-ધરી પર દૂધની માંગ અને Y-ધરી પર દૂધની કિંમત દર્શાવી છે. બિંદુઓ a,b,c,d,e ને જોડતી DD રેખા એ માગરેખા છે. તે ડાબી બાજુથી જમણી બાજુ ઉપરથી નીચે તરફ ગતિ કરે છે, એટલે કે ઋણ ઢાળ ધરાવે છે, જે કિંમત અને માંગ વચ્ચેનો વ્યસ્ત સંબંધ સાબિત કરે છે.
અર્થ: કિંમતમાં થતા ટકાવારી ફેરફાર અને માંગમાં થતા ટકાવારી ફેરફારના પ્રમાણમાપને માંગની મૂલ્યસાપેક્ષતા ($E_p$) કહે છે.
પ્રકારો:
સંપૂર્ણ મૂલ્યસાપેક્ષ માંગ ($E_p = \infty$): કિંમતમાં નજીવો ફેરફાર માંગમાં અનંત ફેરફાર લાવે. (માંગરેખા X-ધરીને સમાંતર).
સંપૂર્ણ મૂલ્યઅનપેક્ષ માંગ ($E_p = 0$): કિંમતમાં ગમે તેટલો ફેરફાર થાય પણ માંગ સ્થિર રહે. (માંગરેખા Y-ધરીને સમાંતર).
એકમ મૂલ્યસાપેક્ષ માંગ ($E_p = 1$): કિંમત અને માંગમાં એકસરખો ટકાવારી ફેરફાર થાય.
મૂલ્યસાપેક્ષ માંગ ($E_p > 1$): કિંમતના ફેરફાર કરતાં માંગનો ફેરફાર વધુ હોય (મોજશોખની વસ્તુઓ).
મૂલ્યઅનપેક્ષ માંગ ($E_p < 1$): કિંમતના ફેરફાર કરતાં માંગનો ફેરફાર ઓછો હોય (જીવનજરૂરી વસ્તુઓ).
.png)