chapter 4
ધોરણ 11 | విષય: Economics
જથ્થો: વર્તમાન કિંમતે વેચવાની તૈયારી હોય કે ન હોય તેવા તમામ વેચાણક્ષમ એકમોનું પ્રમાણ એટલે જથ્થો. તે પુરવઠા કરતાં વધારે કે તેના જેટલો હોઈ શકે છે.
પુરવઠો: વર્તમાન કિંમતે ઉત્પાદક જે એકમો વેચવાની ઇચ્છા, શક્તિ અને તૈયારી દર્શાવે છે તે પુરવઠો છે. તે જથ્થા જેટલો કે તેનાથી ઓછો હોય છે.
વ્યક્તિગત પુરવઠો: કોઈ એક ઉત્પાદક કે પેઢી દ્વારા બજારમાં જુદી-જુદી કિંમતે વેચવા મૂકવામાં આવતો પુરવઠો.
બજાર-પુરવઠો: કોઈ ચોક્કસ કિંમતે બજારના તમામ ઉત્પાદકો કે પેઢીઓ દ્વારા વેચવા મૂકવામાં આવતા પુરવઠાનો કુલ સરવાળો.
પુરવઠા વિધેય એટલે વસ્તુના પુરવઠા અને તેને અસર કરતાં પરિબળો વચ્ચેનો ગાણિતીક સંબંધ.
સૂત્ર: Sx=f(Px,T,Pf,Pe,U)
Sx = X વસ્તુનો પુરવઠો
f = વિધેયાત્મક સંજ્ઞા
Px = X વસ્તુની કિંમત
T = ટેક્નોલૉજીની કક્ષા
Pf = ઉત્પાદન સાધનોની કિંમત
Pe = ભવિષ્યના ભાવોની અટકળો
U = અન્ય પરિબળો
અલભ્ય વસ્તુઓ: પ્રાચીન સિક્કા, મૂર્તિઓ, મૂળ હસ્તપ્રતો વગેરેની કિંમતો ગમે તેટલી વધે તોપણ તેનું નવું ઉત્પાદન શક્ય ન હોવાથી પુરવઠો વધારી શકાતો નથી.
નાશવંત વસ્તુઓ: દૂધ, શાકભાજી, ફળ જેવી વસ્તુઓ સંગ્રહી શકાતી નથી. તેથી કિંમત ઘટે તોપણ વેપારીએ તે નુકસાન વેઠીને પણ વેચવી પડે છે, જેથી કિંમત ઘટવા છતાં પુરવઠો ઘટી શકતો નથી.
વિસ્તરણ-સંકોચન: અન્ય પરિબળો સ્થિર રહે અને માત્ર વસ્તુની કિંમત વધે તો પુરવઠો વધે તેને વિસ્તરણ અને કિંમત ઘટે તો પુરવઠો ઘટે તેને સંકોચન કહે છે.
આકૃતિ સમજૂતી: મૂળ સમતુલા બિંદુ a પર છે. જો કિંમત વધીને ₹70 થી ₹90 થાય, તો બિંદુ a થી c તરફની ગતિ વિસ્તરણ દર્શાવે છે. જો કિંમત ઘટીને ₹50 થાય, તો બિંદુ a થી b તરફની ગતિ સંકોચન દર્શાવે છે.
.png)
વધારો-ઘટાડો: વસ્તુની કિંમત સ્થિર રહે અને કિંમત સિવાયના અન્ય પરિબળો સાનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ બને ત્યારે પુરવઠામાં થતા ફેરફારને વધારો-ઘટાડો કહે છે.
આકૃતિ સમજૂતી: કિંમત ₹20 સ્થિર છે. અન્ય પરિબળો સાનુકૂળ થતાં મૂળ પુરવઠારેખા S1S1 જમણી તરફ ખસીને S3S3 થાય (બિંદુ a થી c), જેને વધારો કહે છે. અન્ય પરિબળો પ્રતિકૂળ થતાં પુરવઠારેખા ડાબી તરફ ખસીને S2S2 થાય (બિંદુ a થી b), જેને ઘટાડો કહે છે.
.jpeg)
પુરવઠાને અસર કરતાં પરિબળોને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
(A) વસ્તુની કિંમત: કિંમત એ પુરવઠાનું મુખ્ય નિર્ણાયક છે. કિંમત વધતાં નફો વધવાની શક્યતાથી પુરવઠો વધે છે અને કિંમત ઘટતાં પુરવઠો ઘટે છે.
(B) કિંમત સિવાયનાં પરિબળો (અન્ય પરિબળો):
ઉત્પાદન સાધનોની કિંમત: કાચા માલ કે શ્રમનો ખર્ચ ઘટે તો નફો વધતાં પુરવઠો વધે છે.
ટેક્નોલૉજીની કક્ષા: આધુનિક ટેક્નોલૉજીથી સમય અને ખર્ચ બચે છે, જેથી ઉત્પાદન અને પુરવઠો વધે છે.
ભવિષ્યના ભાવોની અટકળો: ભવિષ્યમાં ભાવ વધવાની શંકા હોય તો વર્તમાન પુરવઠો ઘટે છે.
અન્ય પરિબળો: પેઢીઓની સંખ્યા વધવી, કુદરતી અનુકૂળતા, રાજકીય સ્થિરતા અને વાહનવ્યવહારનો વિકાસ પુરવઠામાં વધારો કરે છે.
પુરવઠાને અસર કરતાં પરિબળોને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
(A) વસ્તુની કિંમત: કિંમત એ પુરવઠાનું મુખ્ય નિર્ણાયક છે. કિંમત વધતાં નફો વધવાની શક્યતાથી પુરવઠો વધે છે અને કિંમત ઘટતાં પુરવઠો ઘટે છે.
(B) કિંમત સિવાયનાં પરિબળો (અન્ય પરિબળો):
ઉત્પાદન સાધનોની કિંમત: કાચા માલ કે શ્રમનો ખર્ચ ઘટે તો નફો વધતાં પુરવઠો વધે છે.
ટેક્નોલૉજીની કક્ષા: આધુનિક ટેક્નોલૉજીથી સમય અને ખર્ચ બચે છે, જેથી ઉત્પાદન અને પુરવઠો વધે છે.
ભવિષ્યના ભાવોની અટકળો: ભવિષ્યમાં ભાવ વધવાની શંકા હોય તો વર્તમાન પુરવઠો ઘટે છે.
અન્ય પરિબળો: પેઢીઓની સંખ્યા વધવી, કુદરતી અનુકૂળતા, રાજકીય સ્થિરતા અને વાહનવ્યવહારનો વિકાસ પુરવઠામાં વધારો કરે છે.
પુરવઠાને અસર કરતાં પરિબળોને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
(A) વસ્તુની કિંમત: કિંમત એ પુરવઠાનું મુખ્ય નિર્ણાયક છે. કિંમત વધતાં નફો વધવાની શક્યતાથી પુરવઠો વધે છે અને કિંમત ઘટતાં પુરવઠો ઘટે છે.
(B) કિંમત સિવાયનાં પરિબળો (અન્ય પરિબળો):
ઉત્પાદન સાધનોની કિંમત: કાચા માલ કે શ્રમનો ખર્ચ ઘટે તો નફો વધતાં પુરવઠો વધે છે.
ટેક્નોલૉજીની કક્ષા: આધુનિક ટેક્નોલૉજીથી સમય અને ખર્ચ બચે છે, જેથી ઉત્પાદન અને પુરવઠો વધે છે.
ભવિષ્યના ભાવોની અટકળો: ભવિષ્યમાં ભાવ વધવાની શંકા હોય તો વર્તમાન પુરવઠો ઘટે છે.
અન્ય પરિબળો: પેઢીઓની સંખ્યા વધવી, કુદરતી અનુકૂળતા, રાજકીય સ્થિરતા અને વાહનવ્યવહારનો વિકાસ પુરવઠામાં વધારો કરે છે.
2. પુરવઠાના નિયમની વિગતવાર અનુસૂચિની આકૃતિ સહિત સમજૂતી આપો.
જવાબ:
નિયમ: "અન્ય પરિબળો યથાવત્ રહે તો વસ્તુની કિંમત વધતાં પુરવઠાનું વિસ્તરણ થાય છે અને કિંમત ઘટતાં પુરવઠાનું સંકોચન થાય છે."
અનુસૂચિ:
કિંમત (₹)
પુરવઠો (કિગ્રા)
50
200
60
400
70
600
80
800
90
1000
.png)
અર્થ: બજારમાં માંગ અને પુરવઠાની આંતરક્રિયા દ્વારા વસ્તુની કિંમત નક્કી થવાની પ્રક્રિયાને કિંમત-નિર્ધારણ કહે છે.
અનુસૂચિ:
| કિંમત (₹) | માંગ (કિગ્રા) | પુરવઠો (કિગ્રા) | સ્થિતિ |
|---|---|---|---|
| 10 | 1000 | 200 | માંગ > પુરવઠો |
| 20 | 800 | 400 | માંગ > પુરવઠો |
| 30 | 600 | 600 | સમતુલા (માગ = પુરવઠો) |
| 40 | 400 | 800 | પુરવઠો > માંગ |
| 50 | 200 | 1000 | પુરવઠો > માંગ |
આકૃતિ અને વિશ્લેષણ: માંગરેખા DD અને પુરવઠારેખા SS એકબીજાને E બિંદુએ છેદે છે. તેથી ₹30 એ સમતુલાની કિંમત અને 600 કિગ્રા એ સમતુલાનો જથ્થો નક્કી થાય છે. જો કિંમત ₹40 થાય તો પુરવઠો વધી જતાં કિંમત ઘટવાનું વલણ પકડશે. જો કિંમત ₹20 થાય તો માંગ વધી જતાં કિંમત વધવાનું વલણ પકડશે. આમ, માંગ અને પુરવઠો ભેગા મળીને સમતુલાની કિંમત નક્કી કરે છે.
.png)