ધોરણ 11 | విષય: Economics
મોટી સંખ્યામાં વેચનારા અને અસંખ્ય ખરીદનારા: ઈજારાયુક્ત હરીફાઈમાં વેચનારા ખૂબ ઓછા કે અસંખ્ય નથી હોતા પણ મોટી સંખ્યામાં હોય છે, જેથી હરીફાઈનું તત્વ વધારે જોવા મળે છે. ખરીદનારા અસંખ્ય હોય છે.
વસ્તુ-વિભિન્નતા: આ બજારની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે. વસ્તુઓ એકસરખી હોવા છતાં રૂપ, રંગ, ગંધ, આકાર, ગુણવત્તા વગેરેની દ્રષ્ટિએ નજીવો તફાવત ધરાવે છે.
વેચાણ-ખર્ચ: ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે જાહેરાત, આકર્ષક પેકિંગ, શોરૂમ ખર્ચ અને ઇનામો જેવાં વેચાણ-ખર્ચ આ બજારમાં ખૂબ મહત્વના બને છે.
અલ્પ વેચનારા અને અસંખ્ય ખરીદનારા: આ બજારમાં ઉત્પાદકો કે વેચનારાઓની સંખ્યા મર્યાદિત (આશરે ૨ થી ૨૦ સુધી) હોય છે, જ્યારે ખરીદનારા અસંખ્ય હોય છે.
પરસ્પર અવલંબન: મર્યાદિત સંખ્યાને કારણે દરેક પેઢી પોતાની કિંમત અને ઉત્પાદનની નીતિ નક્કી કરતી વખતે હરીફ પેઢીઓની વર્તણૂક ધ્યાનમાં લે છે.
કિંમત-ચુસ્તતા (ખાંચાવાળી માંગરેખા): એક પેઢી કિંમત ઘટાડે તો હરીફો પણ કિંમત ઘટાડે છે, પણ કિંમત વધારે તો હરીફો વધારતા નથી, જેથી કિંમત એક સ્તરે જડ/સ્થિર થઈ જાય છે.
અલ્પહસ્તક ઈજારામાં પેઢીઓ પરસ્પરાવલંબી હોય છે.
જો કોઈ એક પેઢી વસ્તુની કિંમત ઘટાડે, તો અન્ય હરીફ પેઢીઓ પણ પોતાની માગ જાળવી રાખવા કિંમત ઘટાડો અપનાવે છે. આથી કિંમત હરીફાઈને કારણે કિંમત એક નિમ્ન સ્તરે પહોંચી જાય છે.
પરંતુ જો કોઈ પેઢી કિંમત વધારે, તો હરીફ પેઢીઓ કિંમત વધારો અનુસરતી નથી, જેથી કિંમત વધારનાર પેઢીની માગ ઘટી જાય છે.
આ પરિસ્થિતિને કારણે બજારમાં કિંમત કોઈ એક સ્તરે જડ (ચુસ્ત) બની જાય છે અને આ બજારમાં માગરેખા ખાંચાવાળી (Kinked Demand Curve) બને છે.
હરીફાઈના આધારે બજારને મુખ્યત્વે બે વિભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે:
૧. પૂર્ણ હરીફાઈ (Perfect Competition)
૨. અપૂર્ણ હરીફાઈ (Imperfect Competition):
(A) ઈજારો (Monopoly)
(B) ઈજારાયુક્ત હરીફાઈ (Monopolistic Competition)
(C) અલ્પહસ્તક ઈજારો (Oligopoly)
| સરખામણીનો મુદ્દો | પૂર્ણ હરીફાઈ | ઈજારો |
|---|---|---|
| વેચનારાઓની સંખ્યા | અસંખ્ય વેચનારા હોય છે. | એક જ વેચનાર હોય છે. |
| વસ્તુનું સ્વરૂપ | સમાનગુણી (એકરૂપ) વસ્તુઓ હોય છે. | અવેજી વસ્તુનો અભાવ હોય છે. |
| કિંમત પર કાબૂ | પેઢી ‘કિંમત સ્વીકારનાર’ (Price Taker) છે. | પેઢી ‘કિંમત નક્કી કરનાર’ (Price Maker) છે. |
| પ્રવેશની સ્થિતિ | પેઢીઓનો પ્રવેશ સંપૂર્ણ મુક્ત હોય છે. | નવી પેઢીઓના પ્રવેશ પર અંકુશ હોય છે. |
| સરખામણીનો મુદ્દો | ઈજારો | ઈજારાયુક્ત હરીફાઈ |
|---|---|---|
| વેચનારાઓની સંખ્યા | એક જ ઉત્પાદક કે વેચનાર હોય છે. | મોટી સંખ્યામાં વેચનારા હોય છે. |
| હરીફાઈનું તત્વ | હરીફાઈનો સંપૂર્ણ અભાવ હોય છે. | વેચનારાઓ વચ્ચે તીવ્ર હરીફાઈ હોય છે. |
| વસ્તુ-વિભિન્નતા | વસ્તુ-વિભિન્નતા જોવા મળતી નથી. | વસ્તુ-વિભિન્નતા આ બજારનું મુખ્ય લક્ષણ છે. |
| વેચાણ-ખર્ચ | વેચાણ-ખર્ચ જોવા મળતું નથી. | વેચાણ-ખર્ચ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. |
બજારનો અર્થ: અર્થશાસ્ત્રમાં વસ્તુ કે સેવાના ખરીદ-વેચાણના હેતુથી ખરીદનાર અને વેચનારા એકબીજાના પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ સંપર્કમાં આવે તે વ્યવસ્થા એટલે બજાર.
બજારનાં લક્ષણો/ઘટકો:
ખરીદનારા અને વેચનારા: બજારમાં ખરીદનાર (સંતોષ મહત્તમ કરવા) અને વેચનાર (નફો મહત્તમ કરવા) હોવા ફરજિયાત છે.
વસ્તુઓ કે સેવાઓ: માંગ પામતી અને વેચાણ થતી વસ્તુઓ કે સેવાઓની હાજરી જરૂરી છે.
સંપર્ક: પ્રત્યક્ષ (રૂબરૂ) અથવા પરોક્ષ (ટેલિશોપિંગ, ઑનલાઇન શોપિંગ) સંપર્ક.
કિંમત: માંગ અને પુરવઠાના પરિબળો દ્વારા નક્કી થતી ચોક્કસ કિંમત.
બજારસ્થિતિ અંગેની જાણકારી: ખરીદનાર અને વેચનારને ફુગાવો, મંદી કે કુદરતી આફતો અંગે માહિતગાર હોવું જરૂરી છે.
સ્થાન આધારિત બજાર:
સ્થાનિક બજાર: ચોક્કસ ગામ કે શહેર પૂરતું સીમિત (દા.ત., માટીનાં વાસણો).
પ્રાદેશિક બજાર: ચોક્કસ પ્રદેશ કે રાજ્ય પૂરતું સીમિત (દા.ત., સુરતની ઘારી, પ્રાદેશિક પુસ્તકો).
રાષ્ટ્રીય બજાર: સમગ્ર દેશમાં વિસ્તરેલું બજાર (દા.ત., ડેરી પ્રોડક્ટ્સ, સાડીનું બજાર).
આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર: વિશ્વના વિવિધ દેશો સુધી વિસ્તરેલું બજાર (દા.ત., ઇમ્પોર્ટેડ મોબાઇલ, અંગ્રેજી પુસ્તકો).
જથ્થા આધારિત બજાર:
જથ્થાબંધ બજાર: વેપારીઓ ઉત્પાદક પાસેથી મોટા જથ્થામાં ખરીદી કરી છૂટક વેપારીઓને વેચે છે (દા.ત., જથ્થાબંધ અનાજ બજાર).
છૂટક બજાર: વેપારીઓ જથ્થાબંધ બજારમાંથી ખરીદી કરી ગ્રાહકોને તેમની જરૂરિયાત મુજબ ના નાના જથ્થામાં વેચે છે.
અસંખ્ય વેચનારા અને અસંખ્ય ખરીદનારા: કોઈ એક વેચનાર કે ખરીદનાર કિંમત પર અસર પાડી શકતો નથી. વેચનાર માત્ર 'Price-taker' (કિંમત સ્વીકારનાર) હોય છે.
સમાનગુણી વસ્તુઓ: રૂપ, રંગ, કદ, સ્વાદ અને ગુણવત્તામાં એકસરખી વસ્તુઓ હોવાથી કિંમત સમાન રહે છે.
પેઢીઓની મુક્ત અવર-જવર: ટૂંકા ગાળે અસામાન્ય નફા કે ખોટની સ્થિતિમાં પેઢીઓ ઉદ્યોગમાં મુક્તપણે પ્રવેશી કે છોડી શકે છે.
બજાર અંગેનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન: ખરીદનાર અને વેચનારને કિંમત અને ગુણવત્તાનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન હોય છે.
ઉત્પાદનનાં સાધનો સંપૂર્ણ ગતિશીલ: જમીન, મૂડી, શ્રમ અને નિયોજક સંપૂર્ણ ગતિશીલ હોય છે.
વાહનવ્યવહાર-ખર્ચનો અભાવ: વાહનવ્યવહાર ખર્ચ શૂન્ય ગણવામાં આવે છે.
એક જ ઉત્પાદક કે વેચનાર અને અસંખ્ય ખરીદનાર: વેચનાર એક જ હોવાથી તે 'Price Maker' (કિંમત નક્કી કરનાર) બને છે.
નજીકની અવેજી વસ્તુનો અભાવ: બજારમાં સમાન કે નજીકની અવેજી વસ્તુઓ ઉપલબ્ધ હોતી નથી.
નવી પેઢીઓના પ્રવેશ પર અંકુશ: કુદરતી, કાયદાકીય કે અનુભવના આધારે નવી પેઢીઓનો પ્રવેશ બંધ રહે છે.
કિંમત અથવા વેચાણ પર કાબૂ: ઇજારદાર કિંમત અથવા વેચાણમાંથી કોઈ એક પર જ એક સમયે કાબૂ રાખી શકે છે.
અસામાન્ય નફો: હરીફાઈના અભાવે ટૂંકા કે લાંબા ગાળે અસામાન્ય નફો મેળવે છે.
કિંમત-ભેદભાવ: અલગ-અલગ ગ્રાહકો કે ઉપયોગ અનુસાર જુદી-જુદી કિંમત વસૂલે છે.
પેઢી એ જ ઉદ્યોગ: એક જ પેઢી હોવાથી પેઢી અને ઉદ્યોગ એક જ બને છે
અલ્પ (થોડા) વેચનારા અને અસંખ્ય ખરીદનારા: બજારમાં ૨ થી ૨૦ સુધીની મર્યાદિત પેઢીઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
સમાનગુણી કે નજીકની અવેજી વસ્તુ: મીઠું/ક્રૂડ ઓઇલ (સંપૂર્ણ અલ્પહસ્તક) અથવા ઠંડાં પીણાં/મોટરસાઇકલ (અપૂર્ણ અલ્પહસ્તક).
પેઢીઓનો પ્રવેશ: બજારના પ્રકાર મુજબ પ્રવેશ મુક્ત અથવા પ્રતિબંધિત હોઈ શકે છે.
વેચાણ-ખર્ચ: તીવ્ર હરીફાઈને કારણે જાહેરાત અને પેકિંગ પાછળ વેચાણ-ખર્ચ ખૂબ મહત્વનો બને છે.
પરસ્પર અવલંબન: પેઢીઓ નિર્ણયો લેતી વખતે હરીફ પેઢીઓની વર્તણૂક પર આધાર રાખે છે.
કિંમત-ચુસ્તતા (ખાંચાવાળી માંગરેખા): કિંમત ઘટાડાને હરીફો અનુસરે છે પણ કિંમત વધારાને અનુસરતા નથી, જેથી માંગરેખા ખાંચાવાળી (Kinked Demand Curve) બને છે.