ધોરણ 11 | విષય: Economics
સંસ્કૃતિ: સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ અને આર્ય સંસ્કૃતિનો સમન્વય.
આર્થિક સમૃદ્ધિ: ખેતી, ઉદ્યોગ અને વેપાર ક્ષેત્રે સમૃદ્ધિના કારણે ભારત ભૂતકાળમાં 'સોને કી ચિડિયા' તરીકે ઓળખાતું હતું.
ઉદ્યોગો: કાપડ, મલમલ, ગળી, રબર, ચા, કૉફી વગેરે ઉદ્યોગો વિકસિત હતા. 19મી સદી પહેલાં ભારત ઔદ્યોગિક પેદાશોમાં વિશ્વમાં અગ્રગણ્ય હતું.
વેપાર: જળમાર્ગે ભારતીય વેપારીઓ મરી-મસાલા અને કાપડની નિકાસ કરીને અઢળક સંપત્તિ મેળવતા.
રાષ્ટ્રીય આવક: 16મી સદીમાં મુઘલ શાસન દરમિયાન ભારતીય અર્થતંત્ર વિશ્વની કુલ આવકના 25% આવક ધરાવતું હતું.
શરૂઆત: 16મી એપ્રિલ, 1853 ના રોજ બોરીબંદર (મુંબઈ CST)થી થાણે વચ્ચે પ્રથમ રૂટ શરૂ થયો.
બ્રિટિશ કાળ: અંગ્રેજોએ પોતાના વેપારી અને લશ્કરી હિતો માટે રેલવેનો વિકાસ કર્યો. 1947 સુધીમાં 53,000 કિમી લંબાઈ ધરાવતી રેલવે 68 લાખ પ્રવાસીઓને સેવા આપતી હતી.
વર્તમાન સ્થિતિ: ભારતીય રેલવે વિશ્વમાં 4થા નંબરનું સૌથી મોટું રેલવે નેટવર્ક છે અને અંદાજે 65,000 કિલોમીટર લાંબો રેલમાર્ગ ધરાવે છે.
ઊંચા દરો: 1876ની ગણતરી મુજબ બ્રિટિશ સરકાર બ્રિટનમાં રાષ્ટ્રીય આવકના 8% કર લેતી, જ્યારે ભારતમાં નીચી આવકવાળા લોકો પાસેથી 15% કર વસૂલતી હતી.
મીઠા પરનો કર: ભારતમાં સરળતાથી મળતા મીઠા પર ભારે કર લાદવામાં આવ્યો અને બ્રિટનથી આવતા મીઠાને પ્રોત્સાહન અપાયું, જેના વિરોધમાં ગાંધીજીએ દાંડીકૂચ કરી હતી.
જમીન મહેસૂલ: ખેડૂતોની આવકનો અડધો ભાગ (50%) મહેસૂલ પેટે ઉઘરાવાતો અને મહેસૂલ ન ભરાય તો ખેડૂતોની જમીન જપ્ત કરવામાં આવતી.
ભેદભાવભરી જકાત નીતિ: ભારતમાંથી નિકાસ થતા સુતરાઉ કાપડ પર 15% અને બ્રિટનથી આવતા કાપડ પર માત્ર 2.5% જકાત રાખવામાં આવી હતી.
સિંચાઈ: 1950-51માં 22.6 મિલિયન હેક્ટરથી વધીને 2012-13માં 63 મિલિયન હેક્ટર (વાવેતરના 45% વિસ્તાર) સુધી સિંચાઈ વિસ્તરી.
શિક્ષણ: આઝાદી સમયે 20 યુનિવર્સિટી અને 500 કૉલેજો હતી, જે વધીને 719 યુનિવર્સિટીઓ અને 35,000 કૉલેજો થઈ. સાક્ષરતા દર 18.33% (1951) થી વધીને 73% (2011) થયો.
વીજળી: વીજ ઉત્પાદન 1950-51માં 2,300 MW થી વધીને 2011-12માં 2,43,000 MW થયું.
રોડ-રસ્તા: 48.6 લાખ કિલોમીટર લાંબા રોડ નેટવર્ક સાથે ભારત વિશ્વના વિશાળ નેટવર્કમાં સ્થાન ધરાવે છે.
રેલવે: 65,000 કિલોમીટર લાંબા રેલમાર્ગ સાથે ભારત વિશ્વમાં ચોથું સ્થાન ધરાવે છે.
| ક્ષેત્ર | 1950-51 | 1990-91 | 2014-15 |
|---|---|---|---|
| ખેતી ક્ષેત્ર | 53.1% | 29.6% | 17.6% |
| ઉદ્યોગ ક્ષેત્ર | 16.6% | 27.7% | 29.7% |
| સેવા ક્ષેત્ર | 30.3% | 42.7% | 52.7% |
આર્થિક વૃદ્ધિ: 1990-91 ના આર્થિક સુધારા બાદ ભારતનો વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર 6.8% રહ્યો છે. 63 વર્ષમાં ચોખ્ખી રાષ્ટ્રીય આવક ₹ 2,69,724 કરોડથી વધીને ₹ 87,51,834 કરોડ (18 ગણી) થઈ છે.
રાષ્ટ્રીય આવકમાં બદલાવ: રાષ્ટ્રીય આવકમાં ખેતીનો ફાળો ઘટીને 17.6% થયો છે, જ્યારે સેવા ક્ષેત્રનો ફાળો વધીને 52.7% થયો છે.
માથાદીઠ આવક: 1950-51માં ₹ 7,114 થી વધીને 2013-14માં ₹ 39,904 (સાડાચાર ગણો વધારો) થઈ છે.
રોજગારીનું માળખું: રોજગારીમાં પ્રાથમિક ક્ષેત્રનો ફાળો 72.1% (1951) થી ઘટીને 48.9% (2011-12) થયો છે, જ્યારે ઔદ્યોગિક (24.2%) અને સેવા ક્ષેત્રે (26.9%) વ્યાપ વધ્યો છે.
પાયાની સુવિધાઓ: સિંચાઈ, વીજ ઉત્પાદન (2,43,000 MW), સાક્ષરતા (73%), રોડ નેટવર્ક અને રેલવે ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે.
વિશ્વમાં સ્થાન: સમખરીદશક્તિ (PPP) ના આધારે ભારત વિશ્વમાં અર્થવ્યવસ્થાની દૃષ્ટિએ 3જું સૌથી મોટું સ્થાન ધરાવે છે.
ઔદ્યોગિક અગ્રતા: historic ટી. રાયચૌધરીના મત મુજબ 19મી સદી પહેલાં ભારત ઔદ્યોગિક પેદાશોનું ઉત્પાદન કરનારો અગ્રણી દેશ હતો.
મુખ્ય નિકાસી વસ્તુઓ: ભારતમાં સુતરાઉ અને ઢાકાનું મલમલ કાપડ, કાચું રેશમ, ગરમ કપડાં, શાલ, તાડપત્રીઓ, મૂર્તિઓ અને ગળીનું મોટા પાયે ઉત્પાદન અને નિકાસ થતી હતી.
વિવિધ ક્ષેત્રો: ભારત કાપડ, શણ, કોલસા, ગળી, ચા, કૉફી અને રબર જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં વિકસિત હતું.
સ્વાવલંબી ગ્રામીણ ઉદ્યોગ: ગ્રામ્ય વસ્તી અનાજ, શાકભાજી, કપડાં, પગરખાં અને ખેતીજન્ય વસ્તુઓનું ઉત્પાદન જાતે કરી સ્વાવલંબી અને સુખી જીવન જીવતી હતી.
અંગ્રેજોના 1757 થી 1947 ના શાસનકાળ દરમિયાન ભારતીય અર્થતંત્રનું ભારે આર્થિક શોષણ થયું:
ખેતીની પાયમાલી: જમીન મહેસૂલના ઊંચા દરો (50%), જમીનદારી પ્રથા અને ગળીના વાવેતરની નીતિથી ખેડૂતો દેવાદાર અને ખેતમજૂર બન્યા.
કરવેરા અને જકાતનીતિ: બ્રિટનની સરખામણીએ ભારત પર ડબલ કરવેરા લાદવામાં આવ્યા. ભારતીય કાપડની નિકાસ પર 15% અને બ્રિટિશ કાપડની આયાત પર માત્ર 2.5% જકાત રાખવામાં આવી.
હસ્તકલા કારીગરોના શોષણ: ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની કારીગરો પાસેથી બજાર ભાવથી 15 થી 40% ઓછી કિંમતે માલ પડાવી લેતી અને જુલમ કરતી.
મૂડીરોકાણ અને હોમ ચાર્જિસ: રોડ-રેલવે અને શિક્ષણ પાછળ થયેલું મૂડીરોકાણ બ્રિટનની અનુકૂળતા માટે હતું અને હોમ ચાર્જિસના નામે ભારતમાંથી વિપુલ નાણાં બ્રિટન લઈ જવાયા.
માથાદીઠ આવક: 2013માં ભારતની માથાદીઠ આવક $5150 હતી.
ખેતીક્ષેત્ર: આઝાદી વખતે ખેતી પર 72% વસ્તી નભતી હતી જે ઘટીને 2013-14માં 49% થઈ. રાષ્ટ્રીય આવકમાં ખેતીનો ફાળો 55% થી ઘટીને 14% થયો છે.
ઉદ્યોગો: 1951માં 10.6% રોજગારી સામે 2011-12માં 24.3% રોજગારી ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે મળી. રાષ્ટ્રીય આવકમાં તેનો હિસ્સો વધીને 26% થયો છે.
સેવાક્ષેત્ર: સેવા ક્ષેત્રનો રોજગારીમાં ફાળો 17.3% થી વધીને 27% (2011-12) થયો છે અને GDPમાં ફાળો 30.3% થી વધીને 52.7% (2014-15) થયો છે.
વસ્તી, ગરીબી અને બેકારી: ભારતની વસ્તી વધીને 121.02 કરોડ (2011) થઈ છે. ગરીબીનું પ્રમાણ ઘટીને 21.9% (2011-12) થયું છે, જ્યારે બેકારીનું પ્રમાણ 5.6% રહ્યું છે.
માનવવિકાસ: HDI આંક 2000માં 0.463 થી સુધરીને 2013માં 0.586 (136મો ક્રમ) થયો હતો.