ધોરણ 11 | విષય: Economics
અર્થ: રાજ્યના નિયંત્રણવાળી અર્થવ્યવસ્થામાંથી બજાર આધારિત મુક્ત અર્થવ્યવસ્થા તરફ જવા માટે 1991થી આર્થિક નિયંત્રણો હળવા કરવાની પ્રક્રિયાને આર્થિક સુધારા કહે છે.
પાસાં: (1) ઉદારીકરણ, (2) ખાનગીકરણ, અને (3) વૈશ્વિકીકરણ.
પૂરું નામ: Monopolies and Restrictive Trade Practices Act, 1969.
હેતુ: અર્થતંત્રમાં મોટા ઉદ્યોગોની ઇજારાશાહી અટકાવવા અને બજારમાં વેપારીઓની બિનઆરોગ્યપ્રદ તથા વેપાર-અવરોધક નીતિઓ પર નિયંત્રણ મૂકવા માટે આ કાયદો ઘડાયો હતો. (જેને 2002માં 'Competition Act' વડે બદલવામાં આવ્યો).
અર્થ: જાહેર ક્ષેત્રના ઉદ્યોગોમાંથી રાજ્ય પોતાનો ફાળો/મૂડી ઓછી કરીને કે પાછી ખેંચીને ખાનગી ક્ષેત્રને વેચે તેને વિમૂડીકરણ કહે છે.
પ્રકારો:
સંપૂર્ણ વિમૂડીકરણ: 100% શૅર ખાનગી ક્ષેત્રને વેચી દેવા.
અંશતઃ/નાના પાયાનું વિમૂડીકરણ: 51% થી ઓછા શૅર ખાનગી ક્ષેત્રને વેચવા.
મોટા પાયાનું વિમૂડીકરણ: 51% થી વધુ શૅર ખાનગી ક્ષેત્રને વેચવા.
અર્થ: દેશના અર્થતંત્રને વિશ્વના અર્થતંત્ર સાથે સાંકળવાની પ્રક્રિયા એટલે વૈશ્વિકીકરણ.
મહત્ત્વની બાબતો:
આયાત-નિકાસ પરના પરવાના (લાયસન્સ) અને નિયંત્રણો હળવા કરવા.
1995માં ભારત WTO (વિશ્વ વ્યાપાર સંસ્થા)નું સભ્ય બન્યું અને તેના આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો સ્વીકાર્યા.
ભારતીય ચલણ રૂપિયાના વિનિમય દરને બજાર-આધારિત મુક્ત બનાવ્યો.
સીધા વિદેશી મૂડીરોકાણ (FDI) માટે વિવિધ ક્ષેત્રો ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા.
ઘરેલુ ઉદ્યોગોને અપાતું અતિરિક્ત રક્ષણ ઘટાડી દેશ-વિદેશના ઉત્પાદકો માટે તટસ્થ નીતિ અપનાવાઈ.
અર્થ: વિદેશી કંપનીઓ કે વ્યક્તિઓ દ્વારા દેશના ભૌતિક ક્ષેત્રોમાં (ઉદ્યોગો, પ્લાન્ટ, યંત્રો કે સેવાઓ) સ્થાયી સ્વરૂપે કરવામાં આવતા રોકાણને પ્રત્યક્ષ વિદેશી મૂડીરોકાણ (FDI) કહે છે.
સ્વરૂપ:
તે શેરબજારના અસ્થિર રોકાણથી અલગ સાધન-સંપત્તિ અને ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલું સ્થાયી રોકાણ છે.
તેનાથી દેશમાં નવી ટેક્નોલૉજી, આધુનિક યંત્રો અને કાર્યક્ષમ વ્યવસ્થાપન આવે છે.
આ રોકાણથી દેશમાં નવી રોજગારી અને ઉત્પાદન ક્ષમતાનું સર્જન થાય છે.
સરકારી અંકુશો ઘટતાં તે આપમેળે પરવાના (Automatic Approval) નીતિ હેઠળ ઝડપી બને છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધા: બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ (MNCs) સામે દેશના નાના અને ગૃહ ઉદ્યોગો ટકી શકવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે.
WTO ના કડક ધોરણો: વિશ્વ વ્યાપાર સંસ્થા દ્વારા નિર્ધારિત ઊંચી ગુણવત્તાના ધોરણો પૂરા કરવા (ખાસ કરીને ખેત-પેદાશોમાં) પડકારરૂપ બને છે.
ડમ્પિંગ નીતિ (લાદણ): વિદેશી કંપનીઓ નીચા દરે વધુ પુરવઠો ભારતીય બજારમાં ઠાલવે છે, જેનાથી સ્થાનિક ઉત્પાદકોને નુકસાન થાય છે.
ચલણના દરમાં અસ્થિરતા: રૂપિયાનો વિનિમય દર બજાર આધારિત હોવાથી તેમાં થતા ફેરફારો આયાત-નિકાસકારો માટે જોખમ ઊભું કરે છે.
આયાત-નિકાસનું સરળીકરણ: પરવાના પ્રથા દૂર કરી આયાત-નિકાસ નિયમો અત્યંત સરળ બનાવાયા.
તાર અંકુશોમાં ઘટાડો: જકાત (Customs Duty)ના દરોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરવામાં આવ્યો.
હૂંડિયામણ દર મુક્ત: વિદેશી હૂંડિયામણના દર બજારની માંગ અને પુરવઠાના આધારે નક્કી થવા લાગ્યા.
નિકાસ પ્રોત્સાહન: વિદેશી કમાણી વધારવા નિકાસકારોને ટેક્સમાં રાહતો અને નાણાકીય પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યા.
FDI માં વધારો: વિદેશી મૂડીરોકાણને સિંગલ વિન્ડો ક્લિયરન્સ અને આપમેળે મંજૂરી દ્વારા પ્રોત્સાહિત કરાયું.
નાના અને ગૃહઉદ્યોગોને નુકસાન: MNCs ની જાહેરાત ક્ષમતા અને સસ્તા ઉત્પાદન સામે નાના ઉદ્યોગો ભાંગી પડ્યા.
આર્થિક અસમાનતા: સુધારાઓનો લાભ મુખ્યત્વે શહેરી અને સાધન-સંપન્ન વર્ગને મળ્યો, જેથી ધનિક અને ગરીબ વચ્ચેનું અંતર વધ્યું.
જાહેર સેવાઓ મોંઘી બની: સબસિડીમાં ઘટાડાથી શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને પરિવહન જેવી પાયાની સેવાઓ મોંઘી થઈ.
મોજશોખની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન વધ્યું: જીવનજરૂરી વસ્તુઓના ભોગે શ્રીમંત વર્ગ માટેની લક્ઝરી વસ્તુઓનું ઉત્પાદન વધ્યું.
સામાજિક-સાંસ્કૃતિક નુકસાન: પશ્ચિમની અંધાનુકરણ સંસ્કૃતિથી ભારતીય વારસા અને મૂલ્યોને નુકસાન પહોંચ્યું.
અર્થ: અર્થતંત્ર પર સરકારી અંકુશ અને નિયંત્રણો ઘટાડીને ખાનગી સાહસો તથા બજારના માંગ-પુરવઠાના പരിબળોને મુક્ત આર્થિક નિર્ણયો લેવા દેવાની પ્રક્રિયા.
ભારતમાં આવેલાં પરિવર્તનો:
ઔદ્યોગિક પરવાના પ્રથાની નાબૂદી: મોટા ભાગના ઉદ્યોગો માટે સરકારી પરવાના લેવાની જરૂરિયાત પૂરી કરાઈ.
જાહેર ક્ષેત્રનું સંકોચન: સરકારી અનામત ઉદ્યોગોની સંખ્યા ઘટીને માત્ર 3 (હાલમાં રેલવે અને અણુ ઊર્જા) સુધી સીમિત થઈ.
MRTP ને સ્થાને Competition Act: ઇજારાશાહી અટકાવવાના જૂના કાયદાના સ્થાને મુક્ત સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપતો કાયદો આવ્યો.
FERA ને બદલે FEMA: વિદેશી હૂંડિયામણનું 'કડક નિયમન' કરવાને બદલે 'સરળ સંચાલન' કરવાની નીતિ અપનાવી.
બજાર આધારિત કિંમતો: વ્યાજ દર, વિનિમય દર અને વસ્તુઓની કિંમતો સરકારી નિયંત્રણમાંથી મુક્ત થઈ બજાર પર આધારિત બની.
સાનુકૂળ અસરો:
ગુણવત્તા અને વૈવિધ્ય: ગ્રાહકોને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની વસ્તુઓ સસ્તા દરે અને વિવિધતા સાથે મળતી થઈ.
હૂંડિયામણ ભંડોળમાં વધારો: વિદેશી મૂડીરોકાણ અને નિકાસો વધવાથી દેશના વિદેશી હૂંડિયામણના ભંડોળમાં મોટો વધારો થયો.
રેડ ટેપિઝમ (અમલદારશાહી) ઘટી: સરકારી નિયંત્રણો ઘટતાં ભ્રષ્ટાચાર અને નિર્ણયોમાં થતો વિલંબ ઘટો.
વિદેશી દેવામાં ઘટાડો: સીધા મૂડીરોકાણ (FDI) ને કારણે સરકાર માથે વિદેશી દેવાનું જોખમ ઘટ્યું.
પ્રતિકૂળ અસરો:
નાના ઉદ્યોગોનું પતન: વિદેશી મોટી કંપનીઓની સ્પર્ધા સામે સ્થાનિક નાના ઉત્પાદકો ટકી શક્યા નહીં.
પાયાની સુવિધાઓ મોંઘી: સબસિડી ઘટવાને કારણે વીજળી, શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી સેવાઓ મોંઘી થઈ.
આવકની અસમાનતા: સુધારાનો મોટો લાભ ધનિક અને ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગને જ મળ્યો, ગરીબો વંચિત રહ્યા.
અસંતુલિત વિકાસ: કૃષિ ક્ષેત્રની ઉપેક્ષા થઈ અને માત્ર સેવા તથા ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો જ વધુ વિકાસ થયો.
અર્થ: ઔદ્યોગિક માલિકી અને સંચાલન જાહેર (સરકારી) ક્ષેત્રમાંથી ખાનગી ક્ષેત્રમાં હસ્તાંતરિત કરવાની પ્રક્રિયા.
ખાનગીકરણની પ્રક્રિયા (પદ્ધતિઓ):
વિમૂડીકરણ (Disinvestment) દ્વારા:
સંપૂર્ણ ખાનગીકરણ: સરકારી સાહસોના 100% શૅર ખાનગી ક્ષેત્રને વેચીને માલિકીનું સંપૂર્ણ સ્થાનાંતર કરવું.
અંશતઃ ખાનગીકરણ: સરકારી કંપનીના 29%, 49% કે 51% જેટલા શૅર ખાનગી રોકાણકારો કે પ્રજાને વેચવા.
અનામત ક્ષેત્રોમાં ઘટાડો: ભૂતકાળમાં જે ક્ષેત્રો માત્ર સરકાર માટે અનામત હતા (જેમ કે બેન્કિંગ, શિક્ષણ, સંદેશાવ્યવહાર, વાહનવ્યવહાર) તેને ખાનગી મૂડીરોકાણકારો માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા.
જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી (PPP Model): સરકાર અને ખાનગી ક્ષેત્ર બંને સંયુક્ત રીતે માલિકી અને સંચાલન સંભાળે તેવા મોડેલને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું.