ધોરણ 11 | విષય: Economics
આલ્ફ્રેડ માર્શલની વ્યાખ્યા: "વર્ષ દરમિયાન દેશના શ્રમ અને મૂડીનો કુદરતી સંપત્તિ (જમીન) સાથે સહયોગ થવાથી જે ભૌતિક (દૃશ્ય) અને અભૌતિક (અદૃશ્ય) વસ્તુઓનું ચોખ્ખું ઉત્પાદન થાય છે, તે દેશની રાષ્ટ્રીય આવક છે."
ઇરવિંગ ફિશરની વ્યાખ્યા: "વર્ષ દરમિયાન દેશના નાગરિકોએ જેટલા પ્રમાણમાં વસ્તુઓ અને સેવાઓની પ્રત્યક્ષ વપરાશ કરી હોય તેના પ્રમાણને રાષ્ટ્રીય આવક કહેવાય છે."
સેકન્ડ હેન્ડ વસ્તુઓની ખરીદી પાછળનો ખર્ચ.
બદલા ચુકવણીઓ/હેરફેરનો ખર્ચ (જેમ કે પેન્શન, બેકારી ભથ્થું, વિધવા સહાય).
જૂના શેર, ડિબેન્ચર કે બોન્ડ ખરીદવાનો ખર્ચ.
વચગાળાની વપરાશી વસ્તુઓ પર થયેલો ખર્ચ.
સરકાર દ્વારા આપવામાં આવતી સબસિડીનો ખર્ચ.
(a) GDP અને NDP
| તફાવતનો મુદ્દો | GDP (કુલ આંતરિક પેદાશ) | NDP (શુદ્ધ આંતરિક પેદાશ) |
|---|---|---|
| અર્થ | દેશની સરહદમાં થતા અંતિમ ઉત્પાદનનું કુલ નાણાકીય મૂલ્ય (ઘસારો ગણ્યા વગર). | GDP માંથી મૂડીસાધનોનો ઘસારો બાદ કર્યા પછીનું ચોખ્ખું નાણાકીય મૂલ્ય. |
| સૂત્ર | GDP=ઉત્પાદન મૂલ્ય | NDP=GDP−ઘસારો |
(b) GNP અને NNP
| તફાવતનો મુદ્દો | GNP (કુલ રાષ્ટ્રીય પેદાશ) | NNP (શુદ્ધ રાષ્ટ્રીય પેદાશ) |
|---|---|---|
| અર્થ | દેશના નાગરિકો દ્વારા (દેશ કે વિદેશમાં) ઉત્પન્ન કરાયેલ વસ્તુ-સેવાનું કુલ મૂલ્ય. | GNP માંથી મૂડીસાધનો પરનો ઘસારો બાદ કર્યા બાદ બાકી રહેતું મૂલ્ય. |
| સૂત્ર | GNP=GDP+વિદેશથી ચોખ્ખી આવક | NNP=GNP−ઘસારો |
(c) GDP અને GNP
| તફાવતનો મુદ્દો | GDP (કુલ આંતરિક પેદાશ) | GNP (કુલ રાષ્ટ્રીય પેદાશ) |
|---|---|---|
| કેન્દ્રબિંદુ | આમાં દેશની ભૌગોલિક સરહદ (હદ) મહત્વની છે. | આમાં દેશના નાગરિકત્વનું મહત્વ છે. |
| વિદેશી આવક | વિદેશી નાગરિકોની દેશમાં આવક ઉમેરાય છે, આપણા સ્વદેશી નાગરિકોની વિદેશી આવક ઉમેરાતી નથી. | આપણા નાગરિકોની વિદેશની આવક ઉમેરાય છે અને વિદેશીઓની દેશમાંથી આવક બાદ થાય છે. |
(d) અલિપ્ત અર્થતંત્ર અને ખુલ્લું અર્થતંત્ર
| તફાવતનો મુદ્દો | અલિપ્ત અર્થતંત્ર (Closed Economy) | ખુલ્લું અર્થતંત્ર (Open Economy) |
|---|---|---|
| વિદેશ વેપાર | અન્ય દેશો સાથે આયાત-નિકાસના કોઈ આર્થિક સંબંધો હોતા નથી. | અન્ય દેશો સાથે મુક્ત આયાત-નિકાસ અને સેવાઓની આપ-લે થાય છે. |
| સરકારની ભૂમિકા | સરકારનો હસ્તક્ષેપ કે કરવેરા હોતા નથી (સ્વાવલંબી નીતિ). | સરકાર મહત્વની આર્થિક ભૂમિકા, નિયંત્રણો અને વહીવટ ચલાવે છે. |
બેવડી ગણતરીની સમસ્યા: જ્યારે કોઈ એક વસ્તુ કે કાચા માલનું મૂલ્ય એક કરતાં વધારે વખત ગણતરીમાં લેવાય ત્યારે રાષ્ટ્રીય આવક ખોટી અને ફૂલેલી આવે છે.
સ્વ-વપરાશની વસ્તુઓ: ખેડૂત દ્વારા પોતાના કુટુંબના વપરાશ માટે રાખેલ અનાજ કે ગૃહિણીનું ઘરકામ બજારમાં વેચાવા આવતું ન હોવાથી તેનું મૂલ્ય ગણવું મુશ્કેલ બને છે.
અનૌપચારિક/ગેરકાયદેસર આવકો: દાણચોરી, ચોરી, કાળાબજાર, કે લોટરીથી થતી આવકો ચોપડે નોંધાતી નથી.
ઘસારો ગણવાની મુશ્કેલી: યંત્રો કે મૂડીસાધનો પર લાગતો ઘસારો ચોક્કસ રીતે માપવો અને બાદ કરવો અતિ જટિલ પ્રક્રિયા છે.
કરચોરી અને કરટાળો: લોકો અથવા પેઢીઓ વેરો બચાવવા માટે સાચી આવક છુપાવે છે, જેથી સાચા આંકડા મળતા નથી.
નાણાકીય રાષ્ટ્રીય આવક: વર્ષ દરમિયાન ઉત્પન્ન થયેલી અંતિમ વસ્તુઓ અને સેવાઓના મૂલ્યને જો પ્રવર્તમાન (ચાલુ વર્ષના) બજારભાવે ગણવામાં આવે, તો તેને નાણાકીય રાષ્ટ્રીય આવક કહેવાય છે. ફુગાવા કે ભાવવધારાના સમયે ઉત્પાદન ન વધ્યું હોય છતાં નાણાકીય આવક વધુ દેખાઈ શકે છે.
વાસ્તવિક રાષ્ટ્રીય આવક: વર્ષ દરમિયાન થયેલા ઉત્પાદનને જો કોઈ સ્થિર કે પાયાના વર્ષના ભાવે ગણવામાં આવે, તો તેને વાસ્તવિક રાષ્ટ્રીય આવક કહેવાય છે. દેશના સાચા આર્થિક વિકાસ અને ભૌતિક ઉત્પાદનવધારાને માપવા માટે વાસ્તવિક રાષ્ટ્રીય આવક જ ઉપયોગી છે.
અર્થ: દેશની કુલ રાષ્ટ્રીય આવકને તે વર્ષની કુલ વસ્તી વડે ભાગતા મળતી સરેરાશ આવકને માથાદીઠ આવક કહે છે.
મહત્ત્વ:
આર્થિક વિકાસનો માપદંડ: જીવનધોરણનો સુધારો દર્શાવવા માટે રાષ્ટ્રીય આવક કરતાં માથાદીઠ આવક વધુ યોગ્ય ગણાય છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી: બે જુદા જુદા દેશોના નાગરિકોના સરેરાશ જીવનધોરણ અને સમૃદ્ધિની તુલના કરવા ઉપયોગી છે.
આર્થિક સ્થિતિનું પ્રતિબિંબ: દેશમાં વસ્તીવધારાની સરખામણીએ વાસ્તવિક ઉત્પાદન કેટલું વધ્યું છે તેનો ખ્યાલ આપે છે.
(a) કાચી આંતરિક પેદાશ (GDP): દેશની ભૌગોલિક હદમાં દેશના તથા વિદેશી નાગરિકો દ્વારા એક વર્ષમાં ઉત્પન્ન થયેલી અંતિમ ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓના કુલ નાણાકીય મૂલ્યને GDP કહેવાય છે. તેમાં વિદેશથી મળતી આવક ગણાતી નથી.
(b) શુદ્ધ આંતરિક પેદાશ (NDP): ઉત્પાદન દરમિયાન મૂડીસાધનો (યંત્રો, કારખાના)ને લાગતા ઘસારા-ખર્ચને કાચી આંતરિક પેદાશ (GDP)માંથી બાદ કરવાથી NDP પ્રાપ્ત થાય છે ($\text{NDP} = \text{GDP} - \text{ઘસારો}$).
(c) કાચી રાષ્ટ્રીય પેદાશ (GNP): દેશના નાગરિકો દ્વારા પોતાના દેશમાં અથવા દેશની બહાર (વિદેશમાં) એક વર્ષ દરમિયાન ઉત્પન્ન કરાયેલી વસ્તુઓ અને સેવાઓનું કુલ મૂલ્ય એટલે GNP. ($\text{GNP} = \text{GDP} + \text{વિદેશમાંથી મળતી ચોખ્ખી આવક}$).
(d) શુદ્ધ રાષ્ટ્રીય પેદાશ (NNP): કાચી રાષ્ટ્રીય પેદાશ (GNP)માંથી મૂડીસાધનોના ઘસારાને બાદ કરતાં જે ચોખ્ખું મૂલ્ય બાકી રહે છે તેને NNP કહેવાય છે ($\text{NNP} = \text{GNP} - \text{ઘસારો}$).
અલિપ્ત અર્થતંત્ર: જેમાં સરકાર અને વિદેશ વેપાર ન હોય. માત્ર બે ક્ષેત્રો હોય છે: (1) કુટુંબો (સાધનોના માલિકો) અને (2) પેઢીઓ (ઉત્પાદકો).
પ્રવાહની સમજૂતી:
સાધન પ્રવાહ: કુટુંબો ઉત્પાદનનાં સાધનો (જમીન, શ્રમ, મૂડી, નિયોજક) પેઢીઓને પૂરાં પાડે છે.
આવક પ્રવાહ: પેઢીઓ આ સાધનોના વપરાશ બદલ કુટુંબોને ભાડું, વેતન, વ્યાજ અને નફારૂપી આવક ચૂકવે છે.
વસ્તુ પ્રવાહ: પેઢીઓ આ સાધનો વડે વસ્તુઓ અને સેવાઓનું ઉત્પાદન કરી કુટુંબોને વેચે છે.
ખર્ચ પ્રવાહ: કુટુંબો સાધનો દ્વારા મેળવેલી આવકનો ઉપયોગ પેઢીઓ પાસેથી વસ્તુઓ ખરીદવાના વપરાશી ખર્ચ તરીકે કરે છે.
તારણ: અર્થતંત્રમાં નાણું અને વસ્તુઓ કુટુંબમાંથી પેઢીમાં અને પેઢીમાંથી કુટુંબમાં સતત ગોળાકાર પ્રવાહ રૂપે ફર્યા કરે છે.
આધાર: પ્રોફેસર આલ્ફ્રેડ માર્શલની વ્યાખ્યા પર આધારિત.
પદ્ધતિ: વર્ષ દરમિયાન ખેતી, ઉદ્યોગ અને સેવા ક્ષેત્રમાં થયેલા અંતિમ ભૌતિક અને અભૌતિક ઉત્પાદનનો સરવાળો કરી રાષ્ટ્રીય આવક મેળવાય છે.
ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો:
માત્ર અંતિમ સ્વરૂપની વસ્તુઓ અને સેવાઓનું જ મૂલ્ય ગણવું (વચગાળાની વસ્તુઓ બાદ કરવી).
સેકન્ડ હેન્ડ વસ્તુઓની વેચાણ-આવક ન ગણવી.
સ્વ-વપરાશ માટેનું ઉત્પાદન ધ્યાને લેવું (દા.ત. અનાજ, આરોપિત ભાડું).
ઉત્પાદન પ્રક્રિયા દરમિયાન લાગેલો ઘસારો બાદ કરવો.
નિકાસોનું મૂલ્ય ઉમેરવું અને આયાતોનું મૂલ્ય બાદ કરવું.
અર્થ: જ્યારે રાષ્ટ્રીય આવકની ગણતરી કરતી વખતે કોઈ વસ્તુ કે તેના વચગાળાના ઘટકનું મૂલ્ય એકથી વધુ વખત ગણાઈ જાય, ત્યારે તેને બેવડી ગણતરી (Double Counting) કહે છે. (દા.ત., કપાસ, નૂલ/કાંતેલું સૂતરાઉ કાપડ અને તૈયાર કપડાં ત્રણેયનું મૂલ્ય અલગ-અલગ ઉમેરવું).
દૂર કરવાના ઉપાયો:
માત્ર અંતિમ વસ્તુનું મૂલ્ય ગણવું: ઉત્પાદન પ્રક્રિયાની વચગાળાની કે પ્રોસેસમાં હોય તેવી વસ્તુઓને છોડીને માત્ર ગ્રાહકના હાથમાં પહોંચતી અંતિમ વસ્તુનું નાણાકીય મૂલ્ય જ રાષ્ટ્રીય આવકમાં ગણવું.
મૂલ્યવૃદ્ધિની પદ્ધતિ (Value Added Method): ઉત્પાદનના દરેક તબક્કે વસ્તુના મૂલ્યમાં થયેલા ચોખ્ખા વધારા (મૂલ્યવૃદ્ધિ = વેચાણ મૂલ્ય – કાચા માલ/સાધનોનું ખરીદ મૂલ્ય)નો જ સરવાળો કરવો.
આધાર: પ્રોફેસર એ. સી. પીગુની નાણાં પર આધારિત વ્યાખ્યા.
પદ્ધતિ: ઉત્પાદનનાં ચાર સાધનો (જમીન, શ્રમ, મૂડી, નિયોજક) દ્વારા વર્ષ દરમિયાન મેળવેલી આવકોનો સરવાળો કરવામાં આવે છે.
ગણતરીમાં લેવાતી આવકો:
ભાડાની આવક: જમીન-મકાનનું ભાડું અને આરોપિત ભાડું, કૉપીરાઇટ કે પેટન્ટની આવક.
વેતનની આવક: શ્રમિકોને મળતો પગાર, ભથ્થાં અને વેતન.
વ્યાજની આવક: ખાાનગી રોકાણ પર મળતું વ્યાજ.
નફાની આવક: રોકાણકારોનો નફો, ડિવિડન્ડ, અને કંપનીઓનો અનામત નફો.
ન ગણવામાં આવતી આવકો: બક્ષિસ, ભેટ, ઇનામ, લોટરી, ચોરી/લૂંટની આવક, પેન્શન કે બેકારી ભથ્થાં (બદલા ચુકવણીઓ).
આધાર: પ્રોફેસર ઇરવિંગ ફિશરની વપરાશ આધારિત વ્યાખ્યા.
પદ્ધતિ: વર્ષ દરમિયાન નાગરિકો, કુટુંબો, પેઢીઓ અને સરકાર દ્વારા અંતિમ વસ્તુઓ અને સેવાઓ ખરીદવા માટે થતા નાણાકીય ખર્ચનો સરવાળો કરાય છે.
ખર્ચના 4 મુખ્ય ઘટકો:
વપરાશી ખર્ચ: ટકાઉ, નાશવંત વસ્તુઓ અને સેવાઓ પાછળ નાગરિકો/કુટુંબો દ્વારા થતો ખર્ચ.
મૂડીરોકાણ ખર્ચ: ફેક્ટરી, યંત્રો, મકાન અને ઉત્પાદકીય સાધનો પાછળ થતો ખર્ચ.
સરકારી ખર્ચ: સરકારી વપરાશી, વહીવટી અને મૂડીરોકાણ સંબંધિત ખર્ચ.
ચોખ્ખું નિકાસખર્ચ: (કુલ નિકાસ ખર્ચ – કુલ આયાત ખર્ચ).
ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો: સેકન્ડ હેન્ડ વસ્તુ ખરીદીનો ખર્ચ, જૂના શેર-ડિબેન્ચર ખરીદીનો ખર્ચ અને બદલા ચુકવણીઓ (સબસિડી, પેન્શન) રાષ્ટ્રીય આવકમાં ઉમેરાતાં નથી.