ધોરણ 11 | విષય: Grahvigan
ગૃહવિજ્ઞાન એ જ્ઞાનની એક વિશાળ અને વૈવિધ્યપૂર્ણ શાખા છે. તેના મુખ્ય ૫ (પાંચ) વિભાગો નીચે મુજબ છે:
આહાર અને પોષણ વિભાગ (Food and Nutrition Department)
ગૃહવ્યવસ્થા વિભાગ (Home Management Department / Family Resource Management)
કાપડ અને પોશાક વિભાગ (Clothing and Textiles Department)
બાળવિકાસ વિભાગ (Child Development Department)
ગૃહવિજ્ઞાન શિક્ષણ અને વિસ્તરણ વિભાગ (Home Science Education and Extension Department)
આહાર અને પોષણ વિભાગ એ ગૃહવિજ્ઞાનનો એક અત્યંત મહત્વનો ભાગ છે, જે વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય, આહારની પસંદગી અને પોષણ સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન આપે છે.
શરીર વિજ્ઞાન અને પોષકતત્ત્વોનું જ્ઞાન: આ વિભાગ અંતર્ગત માનવ શરીર વિજ્ઞાનની સાથે સાથે આહારમાં રહેલા વિવિધ પોષકતત્ત્વો જેવા કે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન્સ અને ખનિજ ક્ષારોની દૈનિક જરૂરિયાત, તેમના શારીરિક કાર્યો, પ્રાપ્તિસ્થાનો તેમજ તેમની ઊણપથી થતા વિવિધ રોગો વિશે વિસ્તૃત માહિતી આપવામાં આવે છે.
સમતોલ આહારનું આયોજન (Diet Planning): જુદા જુદા વયજૂથ અને શારીરિક લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતી વ્યક્તિઓ માટે તેમની દૈનિક પોષણ જરૂરિયાતો મુજબ સમતોલ, વૈવિધ્યપૂર્ણ અને રુચિપૂર્ણ આહારનું આયોજન કરવાનું કૌશલ્ય અહીં વિકસાવવામાં આવે છે. દા.ત., શાળા પૂર્વેના બાળકો, શાળાએ જતા બાળકો, તરુણો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ, ધાત્રી માતાઓ, રમતવીરો (એથ્લેટ્સ) તેમજ વધારે વજન ધરાવતી વ્યક્તિઓ માટે વજન ઘટાડવાના આહાર આયોજન અને વાનગી બનાવટનું જ્ઞાન અપાય છે.
રોગોમાં આહારીય સારવાર (Therapeutic Nutrition): વિવિધ રોગોની વૈજ્ઞાનિક સમજ આપીને દર્દીની સ્થિતિ મુજબ આહાર આયોજન કરવાની ક્ષમતા કેળવાય છે; જેમ કે પેપ્ટિક અલ્સર, હાઈ બ્લડપ્રેશર, હૃદયરોગ, ગોઈટર, કમળો, પથરી વગેરે જેવા રોગોમાં દર્દીને કેવો ખોરાક આપવો તેનું માર્ગદર્શન મળે છે.
આહાર પરીક્ષણ અને ચયાપચયન: ફૂડ પ્રિઝર્વેશન (આહાર સુરક્ષિત રાખવાના/સાચવવાના સિદ્ધાંતો, થિયરીઓ અને પદ્ધતિઓ) તેમજ શરીરમાં આહારના ચયાપચયન (Metabolism) ની પ્રક્રિયાઓ વિશેની તમામ બાબતોનો આ વિભાગમાં સમાવેશ થાય છે.
ગૃહવ્યવસ્થા વિભાગ ઘરના સંચાલનને લગતી તમામ બાબતોને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ મુજબ આવરી લે છે. આ વિભાગનો મુખ્ય હેતુ સફળ ગૃહસંચાલન માટેની આવશ્યક કાર્યક્ષમતા વિકસાવવાનો છે.
સ્રોતોનો મહત્તમ ઉપયોગ: કુટુંબ પાસે ઉપલબ્ધ માનવીય (શક્તિ, કૌશલ્ય) અને ભૌતિક સ્રોતો (નાણાં, સાધનો) નો યોગ્ય અને અસરકારક ઉપયોગ કરીને ગૃહસંચાલનમાં શ્રેષ્ઠ પરિણામો મેળવવાની પદ્ધતિઓ આ વિભાગ શીખવે છે.
મકાન અને રહેઠાણ અંગેનું આયોજન: રહેવા માટેના મકાનની પસંદગી, બાંધકામનું આયોજન, મકાન માટે નાણાકીય ખર્ચની થિયરીઓ, નાણાકીય વ્યવસ્થાનું માર્ગદર્શન, બાંધકામમાં વપરાતા વિવિધ પદાર્થો તેમજ મકાન બાંધકામમાં કરકસર કરવાના માર્ગોનું વિસ્તૃત જ્ઞાન આપવામાં આવે છે.
આંતરિક સજાવટ (Interior Decoration) અને જાળવણી: ઘરની આંતરિક ગોઠવણી માટે જરૂરી ફર્નિચર, ફર્નિશિંગ્સ અને સુશોભનની વસ્તુઓની સાચી પસંદગી, તેમની યોગ્ય ગોઠવણી, સફાઈ અને જાળવણી કરવાની પદ્ધતિઓ શીખવવામાં આવે છે.
નાણાકીય વ્યવસ્થાપન (Family Resource Management): ઘરના નાણાંનું આયોજન કરવું, માસિક બજેટ બનાવવું, બચતના માર્ગો શોધવા, અને બેંકિંગ સેવાઓનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવા માટેની તાલીમ અહીં આપવામાં આવે છે.
ગ્રાહક જાગૃતિ અને કાર્ય સરળીકરણ: એક જાગ્રત ગ્રાહક બનીને અસરકારક ખરીદી કેમ કરવી તેની તાલીમ આપે છે. ઉપરાંત, કાર્ય સરળીકરણના સિદ્ધાંતો દ્વારા ગૃહિણી કે પરિવારના સભ્યોના સમય અને શક્તિનો બચાવ કેવી રીતે કરવો તે શીખવવામાં આવે છે.
આ વિભાગમાં કાપડની બનાવટથી લઈને વસ્ત્રોના નિર્માણ સુધીની થિયરી અને પ્રેક્ટિકલ તાલીમ આપવા પર વિશેષ ભાર મુકવામાં આવે છે.
કાપડનું વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન: આ વિભાગ દ્વારા તાંતણાના પ્રકારો, યાર્નની બનાવટ, અને વિવિધ કાપડ જેવાં કે સુતરાઉ, પોલિએસ્ટર, નાયલોન, સિલ્ક, ટેરીકોટન વગેરેની બનાવટના સિદ્ધાંતો સમજાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કાપડ પર કરવામાં આવતી બ્લીચિંગ પ્રક્રિયા, રંગકામની પદ્ધતિઓ અને વિશિષ્ટ ફિનિશિંગ પ્રક્રિયાઓની વૈજ્ઞાનિક માહિતી આપવામાં આવે છે.
પોશાકની પસંદગી: વ્યક્તિની ઉંમર, શરીરની લાક્ષણિકતાઓ અને પ્રસંગ અનુસાર યોગ્ય રંગ, ડિઝાઇન, અને કાપડના પોત (Texture) ની પસંદગી કરવાની કળા વિકસાવવામાં આવે છે.
વસ્ત્ર નિર્માણ અને સિલાઈ તાલીમ: કુટુંબના સભ્યો માટે વસ્ત્રો તૈયાર કરવા અંગે માપ લેવું, કાપડનું કટિંગ કરવું, સિલાઈ કરવી અને ફિનિશિંગ આપવું શીખવવામાં આવે છે. આ માટે સિલાઈ મશીનનો ઉપયોગ કરવા તથા સિલાઈ દરમિયાન આવતા નાના-મોટા યાંત્રિક પ્રશ્નો ઉકેલવાની પ્રાયોગિક તાલીમ આપવામાં આવે છે.
કૌશલ્ય અને લોન્ડ્રી જ્ઞાન: વસ્ત્રો પર ભરતકામ (Embroidery) અને ગૂંથણકામનું જ્ઞાન આપવાની સાથે વિવિધ પ્રકારના કાપડની કાળજી, ધૂલાઈ (Laundry) અને જાળવણીનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન પૂરું પાડવામાં આવે છે.
બાળવિકાસ વિભાગનો મુખ્ય હેતુ બાળ ઉછેર અને માનવ વિકાસથી સંબંધિત તમામ બાબતોનું વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન આપવાનો છે.
વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓનો અભ્યાસ: માતાની ગર્ભાવસ્થાથી શરૂ કરીને બાળક તરુણાવસ્થામાં પ્રવેશે ત્યાં સુધીની સમગ્ર વિકાસ યાત્રાનો અહીં અભ્યાસ થાય છે. જેમાં ગર્ભાશય દરમિયાનનો વિકાસ, નવજાત શિશુનો સમયગાળો, શૈશવ અવસ્થા, બાળપણ અને તરુણાવસ્થાનો સમાવેશ થાય છે.
વિકાસના વિવિધ પાસાંઓ: બાળકના શારીરિક, ચેષ્ટાત્મક (Motor Development), માનસિક/બૌદ્ધિક, આવેગિક (Emotional), ભાષાકીય અને સર્જનાત્મક શક્તિઓના વિકાસનું અદ્યતન અને વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન પૂરું પાડવામાં આવે છે.
બાળ ઉછેરના પ્રશ્નો અને ઉકેલ: બાળકના વિકાસ દરમિયાન ઊભા થતા વિવિધ પ્રશ્નો, જેવા કે મનોદુર્બળ કે મંદબુદ્ધિ ધરાવતા બાળકોના પ્રશ્નો, બાળકના બુદ્ધિ સુધારણા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડવું, ભાષા વિકાસ કરવો, સકારાત્મક વલણો કેળવવા, યોગ્ય રમકડાં કે પુસ્તકોની પસંદગી કરવી તેમજ બાળકના વયજૂથ અનુસાર જાતીય શિક્ષણ આપવાની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ શીખવવામાં આવે છે.
કુટુંબ જીવન અને નર્સરી મેનેજમેન્ટ: લગ્ન અને કુટુંબ જીવનની જવાબદારીઓ, જાતીય જ્ઞાન, કુટુંબ નિયોજન અને માતા-પિતાની બાળક પ્રત્યેની જવાબદારીઓ આવરી લેવાય છે. વધારામાં, નર્સરી સ્કૂલનું આયોજન અને સંચાલન કરવાની તાલીમ આપી વાલીઓને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપવા માટે સક્ષમ બનાવવામાં આવે છે.
શિક્ષણ પદ્ધતિઓ અને કૌશલ્ય: વિદ્યાર્થીઓમાં આદર્શ શિક્ષકના ગુણો અને શક્તિઓ ખીલે તે રીતે અભ્યાસક્રમ તૈયાર કરાયો છે. ગૃહવિજ્ઞાન શિક્ષણનો અર્થ, તત્ત્વજ્ઞાન, વ્યવસાયિક તકો, અને અભ્યાસક્રમ ઘડતરના કૌશલ્યો શીખવવામાં આવે છે. શિક્ષક તરીકે યોગ્ય અધ્યાપન પદ્ધતિની પસંદગી, વર્ગખંડ આયોજન, ઉપયોગ અને મૂલ્યાંકન કરવાની ક્ષમતા ખીલવવામાં આવે છે.
શૈક્ષણિક ટેકનોલોજી અને સાધનો: વિદ્યાર્થીઓની માનસિકતા સમજીને તેમને શીખવવા માટે વિવિધ શૈક્ષણિક સાધનો (Audio-Visual Aids) અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ, તેનું આયોજન અને બનાવટનું જ્ઞાન આપવામાં આવે છે.
વિસ્તરણ કાર્ય (Extension Work): આ વિભાગમાં વિસ્તરણના સિદ્ધાંતો, પ્રક્રિયાઓ, અને પદ્ધતિઓની વૈજ્ઞાનિક સમજ અપાય છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારની શિક્ષિત કે અશિક્ષિત સ્ત્રીઓ સુધી ગૃહવિજ્ઞાનનું જ્ઞાન પહોંચાડવાનો છે.
સ્ત્રી સશક્તિકરણ અને આર્થિક ઉપાર્જન: સ્ત્રીઓને વ્યવસાય કે આર્થિક ઉપાર્જન (કમાણી) માટે સહાય કરવી, આહાર અને પોષણ સંબંધિત જ્ઞાનનો ફેલાવો કરવો, ઓછી કિંમતમાં વધુ પોષક વાનગીઓ બનાવતા શીખવવું, માતાઓમાં બાળઉછેરની સમજ આપવી તેમજ ગૃહસંચાલનની મુશ્કેલીઓમાં સ્ત્રીઓને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાનું મહત્વનું કાર્ય આ વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે.