ધોરણ 11 | విષય: Grahvigan
છાત્રજીવનમાં અભ્યાસની સાથે સાથે વિદ્યાર્થીનું સ્વાસ્થ્ય (આરોગ્ય) ઉત્તમ રહે તે અતિ મહત્વનું છે, કારણ કે:
અભ્યાસ માટે પાયાની જરૂરિયાત: "પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા" ઉક્તિ મુજબ, જો વિદ્યાર્થીનું શારીરિક અને માનસિક આરોગ્ય સારું હોય તો જ તે અભ્યાસમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે અને સારો દેખાવ કરી શકે છે.
શિસ્ત અને સર્વાંગી વિકાસ: છાત્રાલયમાં ચોક્કસ નિયમો દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં શિસ્ત વધે છે, પરંતુ માત્ર શારીરિક સૌષ્ઠવ કે શિસ્ત જ પૂરતાં નથી; બાળકના સાચા અને સર્વાંગી વિકાસ માટે તેનું મનોસ્વાસ્થ્ય પણ જળવાઈ રહેવું જરૂરી છે.
પ્રેમ અને સલામતીની અનુભૂતિ: પોતાના કુટુંબથી દૂર રહેતા વિદ્યાર્થીને છાત્રાલયમાં પ્રેમ, હૂંફ, સલામતી અને પ્રોત્સાહન મળે તો જ તેનો શારીરિક અને માનસિક વિકાસ યોગ્ય દિશામાં થાય છે.
છાત્રાલયમાં રહેતા વિદ્યાર્થીઓના મનોસ્વાસ્થ્યની જાળવણી માટે નીચે મુજબના નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ:
આવકાર કાર્યક્રમ: નવો પ્રવેશ લેતા દરેક વિદ્યાર્થી માટે જૂના વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા લાગણીસભર આવકાર કાર્યક્રમ યોજવો.
કૌટુંબિક સંબંધો: દરેક છાત્ર, ગૃહપતિ અને ગૃહમાતા સાથે કૌટુંબિક ભાવના ઊભી થાય તેવા સંબંધો રાખવા જેથી પ્રેમ અને હૂંફ જન્મે.
પૂરતી ઊંઘ અને શિસ્ત: દરેક છાત્રને પૂરતી ઊંઘ મળી રહે તે જોવું.
પ્રાર્થના: સવાર-સાંજ બે વાર નિયમિત સમૂહ પ્રાર્થના કરાવવી, જેથી મનને શાંતિ મળે અને એકાગ્રતા વધે.
યોગ અને ધ્યાન: વિદ્યાર્થીઓને યોગ અને ધ્યાનમાં જોડાવાની પ્રેરણા આપવી અને તેનું આયોજન કરવું.
મનગમતી પ્રવૃત્તિઓ: રોજિંદા ક્રમમાંથી રમતગમત, સંગીત, ચિત્ર જેવી મનગમતી પ્રવૃત્તિઓ માટે સમય ફાળવવો.
મુક્ત ચર્ચા: વિદ્યાર્થી اپنی મૂંઝવણો અંગે મિત્રો કે સંચાલકો સાથે નિખાલસ ચર્ચા કરી શકે તેવી જોગવાઈ હોવી.
અંગત પ્રશ્નોની ગુપ્તતા: વિદ્યાર્થીના અંગત પ્રશ્નો કે મૂંઝવણોની જાહેરમાં ચર્ચા ન કરવી કે તેમની મશ્કરી ન કરવી.
બોજ મુક્ત વાતાવરણ: અભ્યાસમાં સહાયક કાર્યક્રમો ઘડવા અને વિદ્યાર્થી પર વધુ પડતો શારીરિક કે માનસિક બોજ ન નાખવો.
આનંદ-પ્રમોદ: વિદ્યાર્થીઓના મનોરંજન માટે વિવિધ સાંસ્કૃતિક અને પ્રવૃત્તિમય કાર્યક્રમો આયોજિત કરવા.
વિદ્યાર્થીનું શારીરિક આરોગ્ય જળવાઈ રહે અને ચેપી રોગોથી બચી શકાય તે માટે નીચે મુજબના અંગત સ્વચ્છતાના નિયમો પાળવા જોઈએ:
દરરોજ નિયમિત સાબુથી સ્નાન કરવું.
ચેપી રોગોથી બચવા માટે ચાદર, કપડાં, ડોલ, ટુવાલ અને સાબુ વગેરે વસ્તુઓ વ્યક્તિગત રાખવી; અન્ય રોગી વિદ્યાર્થીની વસ્તુઓ વાપરવી નહીં.
દરરોજ કપડાં ધોઈને બદલવાં તથા ઋતુ અનુસાર કપડાંની પસંદગી કરવી.
દરરોજ સવારે ઊઠીને અને રાત્રે સૂતાં પહેલાં દાંત બરાબર સાફ કરવા.
શૌચક્રિયા પછી સાબુથી હાથ-પગ ધોવા.
શારીરિક તંદુરસ્તી માટે નિયમિત કસરત કરવી.
ભોજનાલય એ જગ્યા છે જ્યાં બધા વિદ્યાર્થીઓ ભેગા મળીને આહાર ગ્રહણ કરે છે, તેથી ત્યાં સફાઈનું મહત્ત્વ અત્યંત વિશેષ છે:
રોગચાળો અટકાવવો: ભોજનાલયમાં ગંદકી કે એંઠવાડ રહે તો માખી-મચ્છરનો ઉપદ્રવ વધે છે, જે કૉલેરા, ઝાડા, ઊલટી, ટાઈફૉઈડ જેવા રોગો ફેલાવે છે.
સ્વાસ્થ્યપ્રદ વાતાવરણ: પ્રવેશતાં પહેલાં બૂટ-ચંપલ બહાર ઉતારવા અને જમતાં પહેલાં સાબુથી હાથ ધોવાથી જંતુઓ શરીરમાં પ્રવેશતા અટકે છે.
ટેબલ અને ખંડની સ્વચ્છતા: દરેક જમણ પછી ટેબલ સાફ કરવાથી તેમજ બારીઓમાં જાળી રાખવાથી ચોખ્ખાઈ રહે છે.
અલગ વ્યવસ્થા: શરદી, તાવ કે અન્ય બીમારીવાળા છાત્રો માટે અલગ જમવાની વ્યવસ્થા કરવાથી અન્ય વિદ્યાર્થીઓમાં ચેપ ફેલાતો અટકે છે.
વિદ્યાર્થીઓના આરોગ્યનો સીધો સંબંધ તેમણે લીધેલા ખોરાક અને વાસણોની સ્વચ્છતા સાથે જોડાયેલો છે:
વાસણ-સફાઈનું મહત્ત્વ:
વાસણો ધોવા માટે ક્યારેય રસ્તા પરની માટી કે ધૂળ વાપરવી ન જોઈએ, કારણ કે તેનાથી અશુદ્ધિઓ અને જંતુઓ વાસણ પર ચોંટી રહે છે.
વાસણો રાખ, સાબુ કે પાઉડરથી સાફ કરવા જોઈએ અને ચીકણાં વાસણો ગરમ પાણીથી ધોવાં જોઈએ.
ધોયેલાં વાસણોને લૂછીને તડકામાં સૂકવી યોગ્ય જગ્યાએ મૂકવાં જોઈએ અને ફરી વાપરતા પહેલાં ધોવાં જોઈએ.
આહારની સ્વચ્છતાનું મહત્ત્વ:
ઊંચી ગુણવત્તાવાળા અનાજ અને મસાલા વાપરવા તથા ખાદ્યસામગ્રીને કાળજીપૂર્વક સાફ કરીને સંગ્રહવી.
દૂધ અને દહીં જેવા પદાર્થોને ગરમીથી બચાવવા ફ્રિજમાં કે જાળીવાળાં પાંજરામાં સાચવવા.
ખોરાક હંમેશાં ઢાંકેલો રાખવો અને પીરસતી વખતે હાથને બદલે ચમચા કે ચમચીનો જ ઉપયોગ કરવો.
રસોઈ બનાવનાર રસોઇયાઓએ પણ પોતાના વસ્ત્રો, નખ અને હાથની અંગત સ્વચ્છતા રાખવી અનિવાર્ય છે.
આમ, ગંદા વાસણો કે અશુદ્ધ આહારથી પેટના અને અન્ય ગંભીર રોગો થવાની શક્યતા હોવાથી ભોજનાલયમાં વાસણ-સફાઈ અને આહારની સ્વચ્છતા અત્યંત અનિવાર્ય છે.