ધોરણ 11 | విષય: Grahvigan
વર્તમાન ભારતીય સ્ત્રીની સામાજિક સ્થિતિ અને તેનો દરજ્જો સમાજજીવનમાં લગ્ન, શિક્ષણ, વ્યવસાય, કુટુંબ, વારસાનો અધિકાર તેમજ જાહેર જીવનમાં તે કેવા અધિકારો ભોગવે છે અને કઈ ફરજો અદા કરે છે તેના પર આધાર રાખે છે.
આર્થિક સ્વાતંત્ર્ય: વ્યવસાયના ક્ષેત્રો ખુલ્લા થવાથી સ્ત્રીઓએ આર્થિક સ્વતંત્રતા મેળવી છે, જેનાથી તેમની પરાધીનતા ઘટી છે અને સામાજિક દરજ્જો ઊંચો આવ્યો છે.
સમાન સંબંધો: પુત્ર-પુત્રી વચ્ચેના ભેદભાવો ઘટ્યા છે અને પતિ-પત્નીના સંબંધો સમાન ભૂમિકા પર વિકસ્યા છે.
બેવડી જવાબદારી: આધુનિક સમયમાં વ્યવસાય કરતી સ્ત્રીઓ પર ઘર-બાળકોની સંભાળ અને નોકરી/વ્યવસાય એમ બેવડી જવાબદારીનો બોજો પણ વધ્યો છે.
પ્રાચીન/અગાઉનો યુગ: 19મી સદીની શરૂઆત સુધી સ્ત્રીઓની સ્થિતિ અત્યંત દયાજનક હતી. સમાજમાં સતીપ્રથા, દીકરીને જન્મતાં જ દૂધ પીતી કરવાની રીત અને બાળલગ્નો જેવા કુરિવાજો પ્રચલિત હતા.
સુધારણાનો યુગ: સમય જતાં સુધારકોના પ્રયાસોથી સતીપ્રથા નાબૂદ થઈ, કન્યા હત્યા બંધ થઈ, બાળલગ્નો પર પ્રતિબંધ આવ્યો અને કન્યા શિક્ષણ વધ્યું.
આધુનિક યુગ: આધુનિક યુગમાં સ્ત્રીઓએ શિક્ષણ અને વ્યવસાય ક્ષેત્રે પ્રવેશ કરીને આર્થિક સ્વતંત્રતા મેળવી છે. મિલકતના હકો મળ્યા છે અને રાજકીય ક્ષેત્રે પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી સમાજમાં માનભર્યું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.
બ્રિટિશ શાસનકાળ (19મી સદી અને તે પછી) દરમિયાન સ્ત્રીઓની સ્થિતિમાં પરિવર્તનના એંધાણ વર્તાયા હતા:
સતીપ્રથા નાબૂદી અને દીકરીને દૂધપીતી કરવાનો રિવાજ બંધ કરાવવા માટે કાયદાકીય કદમ ઉઠાવાયા.
બાળલગ્ન પ્રતિબંધક ધારો (1929) જેવા કાયદાઓ આવ્યા.
કન્યા કેળવણી (શિક્ષણ)નું પ્રમાણ વધવા લાગ્યું.
ગાંધીજીની આઝાદીની ચળવળો અને પ્રવૃત્તિઓને કારણે સ્ત્રીઓ જાહેર જીવન અને રાજકીય ક્ષેત્રે આગળ આવતી થઈ, જોકે ગામડાંની સ્ત્રીઓમાં આ ਪਰਿਵਰਤન ગતિ મધ્યમવર્ગની સ્ત્રીઓ કરતાં ધીમી હતી.
મહિલાઓના અધિકારો અને શારીરિક/સામાજિક રક્ષણ માટે ભારતમાં નીચે મુજબના મુખ્ય હિતરક્ષક કાયદાઓ અમલમાં છે:
બાળલગ્ન પ્રતિબંધક ધારો, 1929
ખાસ લગ્ન અંગેનો ધારો, 1954 (સ્પેશિયલ મેરેજ ઍક્ટ)
હિન્દુ લગ્ન ધારો, 1955 (હિન્દુ મેરેજ ઍક્ટ)
મેડિકલ ટર્મિનેશન ઑફ પ્રેગ્નન્સી ઍક્ટ, 1971
મહિલાઓના અશ્લીલ પ્રદર્શન પ્રતિબંધક ધારો, 1996
જાતીય સંરક્ષણ માટેનો કાયદો (આઈ.પી.સી. કલમ 375 - બળાત્કાર અંગેનો કાયદો)
હેતુ: કાનૂની જોગવાઈ દ્વારા બાળલગ્ન અટકાવવાનો છે.
ઉંમરની મર્યાદા: 18 વર્ષથી નીચેની છોકરી કે 21 વર્ષથી નીચેના છોકરાનાં લગ્ન કરાવવા એ વગર વૉરંટે પકડી શકાય તેવો કોગ્નીઝેબલ ગુનો છે.
સજાની જોગવાઈ: બાળલગ્ન કરાવનાર, તેને પ્રોત્સાહન આપનાર કે મદદ કરનારને કેદ અને દંડની સજા થાય છે. બાળલગ્ન કરનાર કોઈ સ્ત્રીને કેદ થતી નથી પરંતુ દંડ થઈ શકે છે.
લગ્નની માન્યતા: બાળલગ્ન થવું એ ગુનો છે, પરંતુ જો લગ્ન થઈ ગયું હોય તો તે કાયદાની રીતે ગેરકાયદેસર ગણાતું નથી અને યુગલ કાયદેસરના પતિ-પત્ની ગણાય છે.
અમલ: આ કાયદો 18-05-1955થી (જમ્મુ-કશ્મીર સિવાય) સમગ્ર ભારતમાં વસતા હિન્દુઓને લાગુ પડે છે.
શરતો:
લગ્ન સમયે બંનેમાંથી કોઈના પતિ/પત્ની હયાત હોવા જોઈએ નહીં.
બંને પક્ષકારો માનસિક રીતે સ્વસ્થ હોવા જોઈએ.
યુવકની ઉંમર 21 વર્ષ અને યુવતીની ઉંમર 18 વર્ષથી ઉપર હોવી જોઈએ.
બંને પક્ષકારો સપિંડ કે પ્રતિબંધિત સંબંધોમાં આવતા હોવા જોઈએ નહીં.
લગ્ન નોંધણી: વિવાહ, હોમ અને સપ્તપદીની વિધિ પછી લગ્નની નોંધણી કચેરીમાં કરાવવી જરૂરી છે (માત્ર કોર્ટમાં એફિડેવિટ કે કરારથી કરેલા લગ્ન ગેરકાયદેસર છે).
લગ્ન વિચ્છેદ: આ કાયદા હેઠળ ગેરકાયદેસર લગ્ન (Void), રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન (Voidable) અને છૂટાછેડા (Divorce) ની જોગવાઈઓ છે.
સ્ત્રીધન: કલમ-27 મુજબ સ્ત્રીને લગ્ન સમયે કે ત્યારબાદ મળેલી ભેટ, બક્ષિસ કે મિલકત (સ્ત્રીધન) પરત મેળવવાનો પૂર્ણ અધિકાર છે.
ઇન્ડિયન પીનલ કોડ (IPC) ની કલમ 375 મુજબ બળાત્કારનો ધારો સ્ત્રીઓને જાતીય સંરક્ષણ આપે છે.
ગુનાની વ્યાખ્યા: સ્ત્રીની ઇચ્છા વિરુદ્ધ, તેની સંમતિ વિના, મૃત્યુ કે ઈજાની ધમકી આપીને, ઝેર/ઘેનની અસરમાં અથવા 16 વર્ષથી નીચેની વયની સગીર સ્ત્રી સાથે (તેની સંમતિ હોય તો પણ) કરાયેલો જાતીય સંભોગ એ બળાત્કાર ગણાય છે.
સજાની જોગવાઈ: બળાત્કારના ગુના માટે ઓછામાં ઓછી 7 વર્ષની અને વધુમાં વધુ આજીવન કેદની સજા થઈ શકે છે.
વિશેષ જોગવાઈ: કોઈ પોલીસ અધિકારી કે સરકારી કર્મચારી પોતાના હોદ્દાનો ગેરલાભ ઉઠાવી આ ગુનો કરે તો તેને 10 વર્ષથી લઈને જીવનભરની કેદ અને દંડ થઈ શકે છે. પુરાવા ન મળે તોપણ પરિસ્થિતિજન્ય પુરાવાના આધારે સ્ત્રીઓને યોગ્ય ન્યાય અપાવવાની જોગવાઈ છે.