ધોરણ 11 | విષય: Grahvigan
છોડના પાનનું કદ નાનું હોય અને તે સ્થાનિક આબોહવાને માફક આવે તેવો હોવો જોઈએ.
છોડ છટણી અને કેળવણી (વાયરિંગ) સહન કરી શકે તેવો હોવો જોઈએ.
નર્સરીમાંથી છોડ લેતી વખતે ૨ થી ૩ વર્ષનો, આકર્ષક પાન ધરાવતો અને તંદુરસ્ત છોડ પસંદ કરવો.
બોનસાઈના ઉછેર માટે તેને બે વિભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
છોડને યોગ્ય આકાર આપવો.
એક જ કૂંડાંમાં ઉછેરવામાં આવતા છોડની સંખ્યા.
છોડને નિયમિત ઝારાથી પાણી આપવું અને ખુલ્લા વાતાવરણમાં રાખવો.
ઘરમાં રાખેલ હોય તો થોડા દિવસે બહાર ધીમો સૂર્યપ્રકાશ મળે તેમ ગોઠવવો.
સમયાંતરે યોગ્ય ખાતર આપવું, નિયમિત છાંટણી કરવી અને જીવાત/રોગ જણાય તો દવાનો છંટકાવ કરવો.
કૂંડાને જમીન પર ન રાખતા ટેબલ કે પથ્થર પર ઊંચે રાખવું તથા યોગ્ય સમયે રિ-પોર્ટિંગ કરવું.
બોનસાઈ માટે કૂંડાની પસંદગી અત્યંત મહત્ત્વની છે.
કદ અને ઊંડાઈ: કૂંડું એવું હોવું જોઈએ જેમાં મૂળનો વિકાસ સામાન્ય રીતે રૂંધાયેલો રહે. જો મોટું કૂંડું પસંદ કરાય તો મૂળ ઝડપથી વિકાસ પામે અને વામન વૃક્ષનો સિદ્ધાંત જળવાતો નથી. ઊંડા મૂળ વાળા છોડ માટે ઊંડા અને પહોળા કૂંડા પસંદ કરાય છે. સામાન્ય રીતે કૂંડાની પહોળાઈ વૃક્ષની ઊંચાઈ કે પહોળાઈ કરતાં 31 જેટલી હોવી જોઈએ.
નિતાર છિદ્ર: કૂંડાના તળિયે વધારાના પાણીના નિકાલ માટે નિતાર છિદ્ર હોવું ખાસ જરૂરી છે.
આકાર અને રંગ: કૂંડાનો આકાર ગોળ, ચોરસ, લંબચોરસ, ષટ્કોણ, ઈંડાકાર કે લંબગોળ હોઈ શકે છે. આકર્ષક દેખાવ માટે બજારમાં મળતા જુદા જુદા રંગના અને બહારથી રંગેલા કૂંડાં પસંદ કરવામાં આવે છે.
બોનસાઈના મુખ્ય પ્રકારોના નામ:
સ્ટ્રેઈટ ટ્રન્ક (ટટ્ટાર થડ)
સ્લેન્ટીંગ અને વીન્ડ સ્વેપ્ટ સ્ટાઈલ
સેમી કેસ્કેડ સ્ટાઈલ
કેસ્કેડ સ્ટાઈલ
મલ્ટિપલ ટ્રન્ક
ટ્વિન ટ્રન્ક (જોડિયાં થડ)
ટ્રિપલ ટ્રન્ક
સાઈનસરૂટ પ્રવાહ
રાફ્ટ સ્ટાઈલ
ટ્વિસ્ટેડ ટ્રન્ક
લેન્ડસ્કેપિંગ બોનસાઈ
ખડક સ્ટાઈલ
કોઈપણ ત્રણ પ્રકારની વિસ્તૃત સમજૂતી:
1. સ્ટ્રેઈટ ટ્રન્ક (ટટ્ટાર થડ):
આ ખૂબ સાદી અને સરળ પદ્ધતિ છે. તેના બે પેટાપ્રકારો છે:
(અ) ફોરમલ અપરાઈટ સ્ટાઈલ: આમાં છોડનું થડ, મૂળ અને ટોચ સીધી રેખામાં ટટ્ટાર રહે તે રીતે ઉછેરવામાં આવે છે.
(બ) ઈનફોરમલ અપરાઈટ સ્ટાઈલ: આમાં છોડના થડને થોડો વળાંક આપીને તેની ટોચને સહેજ નીચે નમેલી રાખવામાં આવે છે.
2. સ્લેન્ટીંગ અને વીન્ડ સ્વેપ્ટ સ્ટાઈલ:
સ્લેન્ટીંગ સ્ટાઈલ: છોડના થડને ડાબી કે જમણી બાજુએ 45∘ ના ખૂણે ઢળતું રાખીને ઉછેરવામાં આવે છે.
વીન્ડ સ્વેપ્ટ સ્ટાઈલ: આમાં થડને 45∘ થી 80∘ ના ખૂણે નમાવવામાં આવે છે. કુદરતમાં દરિયાકિનારે અથવા વધુ પવન વાળા વિસ્તારમાં જોવા મળતા વૃક્ષો જેવો આકાર આ પદ્ધતિથી (દા.ત., વડ, પીપળો) આપી શકાય છે.
3. કેસ્કેડ સ્ટાઈલ:
આ પ્રકારમાં છોડની વૃદ્ધિ એક જ બાજુ કરીને તેને કૂંડાની ધારથી નીચે તળિયા સુધી લઈ જવામાં આવે છે. આ બોનસાઈના કૂંડાને જમીનથી ઊંચા સ્થાન કે સ્ટેન્ડ પર રાખવામાં આવે છે, જેથી ડાળીઓ નીચેની તરફ ઝૂકેલી સુંદર દેખાય.