ધોરણ 11 | విષય: Grahvigan
આપણા દેશમાં અન્ન-સંરક્ષણ (ખોરાકની જાળવણી) કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે, તેનાં મુખ્ય કારણો અને મહત્ત્વ નીચે મુજબ છે:
બારે માસ પ્રાપ્તિ: ધાન્યોનું ઉત્પાદન ઋતુ અનુસાર થાય છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ વર્ષ દરમિયાન બારે માસ કરવાનો હોય છે. ઋતુ સિવાયના સમયમાં પણ અનાજ સરળતાથી મળી રહે તે માટે સંરક્ષણ જરૂરી છે.
વસ્તીવધારા સામે પુરવઠો જાળવવો: દેશની વસ્તીમાં ઝડપી વધારો થયો છે, પણ તેની સરખામણીએ અનાજનું ઉત્પાદન વધારી શકાયું નથી. તેથી પ્રત્યેક નાગરિકને પૂરતું ભોજન મળે તે માટે અન્નનો બગાડ અટકાવવો જરૂરી છે.
કુદરતી આપત્તિઓ અને દુષ્કાળ સમયે ઉપયોગ: અનિયમિત વરસાદ, અતિવૃષ્ટિ કે અનાવૃષ્ટિને કારણે દર વર્ષે એકસરખું ઉત્પાદન થતું નથી. આથી દુષ્કાળ કે આપત્તિના સમયે ઉપયોગમાં લઈ શકાય તે માટે અન્નનો સંગ્રહ જરૂરી છે.
પાકના નુકસાન સામે રક્ષણ: ખેતીનો પાક કુદરતી હવામાન, રોગો અને જીવજંતુઓ દ્વારા બગડે છે. આથી ધાર્યા કરતાં ઓછું ઉત્પાદન થાય ત્યારે સમયસર જરૂરિયાત પૂરી કરવા અન્ન-સંરક્ષણ જરૂરી છે.
દેશના સંરક્ષણ અને કટોકટી માટે: વિદેશી આક્રમણ કે કટોકટીના સમયે દેશમાં અન્નનો પુરવઠો ખોરવાય નહીં તે માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે સંગ્રહ કરવો અત્યંત મહત્વનો છે.
જીવજંતુઓથી બગાડ અટકાવવો: ગોડાઉનમાં કે ઘરમાં સંગ્રહ કરેલા ધાન્યને કીડા, ધનેરા કે ઉંદર નુકસાન ન પહોંચાડે તે માટે સંરક્ષણ જરૂરી છે.
આર્થિક બચત: અન્નનો બગાડ અટકાવવાથી રાષ્ટ્રીય સંપત્તિનો બચાવ થાય છે અને આર્થિક નુકસાનમાંથી બચી શકાય છે.
ખાદ્યપદાર્થોનો બગાડ કરનારાં મુખ્ય ત્રણ પરિબળો છે:
સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ (યીસ્ટ, ફૂગ અને બૅક્ટેરિયા)
ખાદ્યપદાર્થોમાં રહેલા કુદરતી ઉત્સેચકો
જીવજંતુઓ તથા ઉંદર
વિગતવાર વર્ણન (પરિબળ ૧: સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ):
ખાદ્યપદાર્થો સતત હવાના સંપર્કમાં આવવાથી તેમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ ખોરાકમાં ફેરફાર લાવે છે.
યીસ્ટ: બ્રેડ બનાવવામાં ઉપયોગી છે, પરંતુ ફળો, મીઠાઈઓ અને ખાંડની ચાસણીમાં આથો લાવીને તેનો બગાડ કરે છે.
ફૂગ: દૂધ, માવો, રોટલી, બ્રેડ વગેરેને વધુ સમય ખુલ્લા રાખવાથી તેના પર ફૂગ વળે છે. ફૂગવાળો ખોરાક ખાવો આરોગ્ય માટે ખૂબ હાનિકારક છે.
બૅક્ટેરિયા: ખોરાકના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મો બદલી નાખે છે, જેનાથી ખોરાકમાંથી દુર્ગંધ આવે છે અને તે ઝેરી બની જાય છે.
૧. અનાજની સાચવણી:
ઘરગથ્થુ પદ્ધતિ: અનાજને બરાબર સૂકવીને તેમાં મીઠાના ગાંગડા, લીમડાનાં સુકાં પાન, પારાની ટીકડી, ઘોડાવજ, બોરિક પાઉડર કે હિંગના ગાંગડા ઉમેરવામાં આવે છે.
દિવેલનું લેપન: અનાજ (જેમ કે ઘઉં) ને દિવેલ ચોળીને (મોઈને) લોખંડ કે ઍલ્યુમિનિયમના પીપ કે કોઠીમાં ભરવામાં આવે છે.
ધુમાડો કરવો: અનાજ ભરતાં પહેલાં કોઠી કે ઓરડામાં લીમડાના પાનનો અથવા સલ્ફર ડાયૉક્સાઇડનો ધુમાડો કરી જંતુરહિત કરવામાં આવે છે.
પ્રોસેસિંગ કરીને: ડાંગરને ખાંડીને ચોખા બનાવીને તથા અનાજને ભરડી કે દળીને સાચવવામાં આવે છે.
ગોડાઉન/સરકારી સંગ્રહ: શણના કોથળામાં ભરીને ઉંદર તથા ભેજ ન લાગે તેવી પાકી જગ્યાએ જંતુનાશક દવાઓના છંટકાવ સાથે રાખવામાં આવે છે.
૨. કઠોળની સાચવણી:
કઠોળમાં મીઠાના ગાંગડા કે ગંધક/પારાની ટીકડીઓ મૂકવામાં આવે છે.
ઘરવપરાશના કઠોળ (જેમ કે તુવેર, મગ, મઠ) ને દિવેલથી મોવામાં આવે છે.
કઠોળને રેતી કે રાખના સ્તર વચ્ચે દાબીને રાખવાથી પણ તે જીવાતથી બચે છે.
કઠોળને ભરડીને દાળ બનાવીને પણ લાંબો સમય સાચવી શકાય છે.
લગ્ન પ્રસંગે ભોજનનું આયોજન યજમાનની આર્થિક ક્ષમતા, ઋતુ, પ્રાદેશિકતા અને રીત-રિવાજો અનુસાર કરવામાં આવે છે:
શરૂઆત (વેલકમ ડ્રિંક્સ/સૂપ): ભોજનની શરૂઆત ટામેટાં, સ્વીટ-કોર્ન, વેજિટેબલ કે મશરૂમ સૂપ જેવા ગરમ પીણાથી થાય છે.
નાસ્તો (સ્ટાર્ટર્સ): હળવો નાસ્તો જેમ કે જલેબી-ફાફડા, દહીંવડાં, પાણીપૂરી, ભેળ કે લાઈવ ફાસ્ટફૂડ કાઉન્ટર્સ રાખવામાં આવે છે.
મુખ્ય ભોજન (Main Course):
મીઠાઈ: ઋતુ મુજબ ૨ થી ૩ મીઠાઈઓ (દા.ત. શિયાળામાં ઉંધિયું, ગાજરનો હલવો કે તવા-મીઠાઈ; ઉનાળામાં કેરીનો રસ, શિખંડ, ફ્રુટસલાડ કે ક્રીમ-સલાડ).
ફરસાણ: ૧ થી ૨ પ્રકારના ફરસાણ (જેમ કે સમોસા, કચોરી, ગોટા વગેરે).
શાક અને રોટલી: ૨ થી ૩ શાક, પૂરી, ઢેબરાં, રૂમાલી રોટી કે તંદુરી રોટી.
દાળ-ભાત: દાળ-ભાત અથવા પુલાવ-કઢી અને અડદ/ચોખાના પાપડ તથા કચુંબર.
મિષ્ટાન અને મુખવાસ: મુખ્ય ભોજન બાદ આઇસક્રીમ અને છેલ્લે મુખવાસ આપવામાં આવે છે.
પીણાં: જમણવારના ૨-૩ કલાક બાદ મહેમાનો માટે ચા, કૉફી કે ઠંડાં પીણાંની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે.
આધુનિક સમયમાં લોકો ખુશીના પ્રસંગો ઉજવવા વિવિધ પાર્ટીઓનું આયોજન કરે છે, જેનું આયોજન નીચે મુજબ થાય છે:
જન્મદિવસની ઉજવણી (બર્થ-ડે પાર્ટી):
ખોરાક: બાળકોને પસંદ પડે તેવી વાનગીઓ જેવી કે ભાજીપાઉં, વેફર્સ, સમોસા, કટલેસ, ગરમ ગુલાબજાંબુ, આઇસક્રીમ અને ઠંડાં પીણાં.
મનોરંજન: કેક કાપવી, બાળકો ડાન્સ કરી શકે અને રમતો રમી શકે તે માટે સંગીત/કેસેટો વગાડવી.
લગ્નદિનની ઉજવણી (મેરેજ એનિવર્સરી):
નાસ્તો અથવા ભોજન: ૨-૩ મીઠાઈઓ, ૨-૩ ફરસાણ, ચા-કૉફી કે આઇસક્રીમ. જમણવાર હોય તો પૂરી/તંદુરી રોટી, બે શાક, પુલાવ, કઢી અને પાપડ.
૨૫ વર્ષ (સિલ્વર જુબિલી) કે તેથી વધુ સમય થાય ત્યારે સગા-સંબંધીઓ માટે મોટા ભોજન સમારંભ અને ડાન્સનું આયોજન કરાય છે.
સફળતા બદલ પાર્ટી (પ્રમોશન / પરિણામ પાર્ટી):
અભ્યાસમાં સફળતા, નોકરીમાં બઢતી કે વ્યવસાયમાં પ્રગતિ થાય ત્યારે સ્નેહીઓ માટે આઇસક્રીમ, ઠંડાં પીણાં કે હળવા નાસ્તાની પાર્ટી ગોઠવાય છે.
ઉદ્ઘાટન પ્રસંગ (ઓપનિંગ પાર્ટી):
નવી ઑફિસ કે દુકાન શરૂ કરતી વખતે વિધિપૂર્વક પૂજન બાદ આવનાર મહેમાનો માટે પેંડા, ચવાણું, આઇસક્રીમ કે ઠંડાં પીણાં જેવા હળવા નાસ્તાનું આયોજન કરાય છે.