ધોરણ 11 | విષય: Grahvigan
ગૃહવ્યવસ્થાને સફળ બનાવવાનાં મુખ્ય ત્રણ સોપાન છે:
આયોજન (Planning)
અમલ (Execution/Implementation)
મૂલ્યાંકન (Evaluation)
ગૃહવ્યવસ્થા દરમિયાન આયોજનમાં ઉપયોગમાં લેવાતાં ત્રણ મુખ્ય પાસાં નીચે મુજબ છે:
સમય (Time)
શક્તિ (Energy)
નાણાં (Money)
દૈનિક કે સામયિક પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરતી વખતે નીચે મુજબના મુદ્દા ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ:
દિવસ દરમિયાન કરવાની તમામ પ્રવૃત્તિઓની સ્પષ્ટ યાદી બનાવવી.
દરેક પ્રવૃત્તિ માટે અંદાજિત સમય નક્કી કરવો.
પ્રવૃત્તિનો સમય અને ગૃહિણીની શારીરિક-માનસિક ક્ષમતા વચ્ચે અનુકૂલન સાધવું.
આયોજનમાં જડતા ન આવે તે માટે બે પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે થોડો સમય (અવકાશ/વિરામ) રાખવો.
એક જ સમયગાળામાં શક્ય હોય તેવી બે પ્રવૃત્તિઓ સાથે (સમાંતર પ્રવૃત્તિઓ) કરવી (દા.ત., રસોઈ બનાવતી વખતે દૂધ ઊકળવા મૂકવું).
નાણાંની આવકના મુખ્ય બે પ્રકારો છે:
૧. નાણાકીય આવક: કુટુંબમાં રોકડ કે બૅન્ક સ્વરૂપે આવતી આવક. દા.ત., માસિક પગાર, પેન્શન, મકાનનું ભાડું, બૅન્કની વ્યાજ/નફાની આવક વગેરે.
૨. વાસ્તવિક આવક: નિશ્ચિત સમયગાળામાં ચીજવસ્તુઓ કે સેવાઓ સ્વરૂપે પ્રાપ્ત થતું વળતર.
પ્રત્યક્ષ વાસ્તવિક આવક: ઘરમાં ઉગાડેલાં શાકભાજી, ખેતરનું અનાજ, ઘરના પશુઓનું દૂધ વગેરે.
આડકતરી વાસ્તવિક આવક: ગૃહિણી જાતે ઘરકામ, રસોઈ, કપડાં સીવણ કે બાળકોને ટ્યૂશન ભણાવીને જે ખર્ચ બચાવે છે તે આડકતરી વાસ્તવિક આવક ગણાય છે.
નાણાંનું બજેટ કે આયોજન કરતી વખતે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ:
કુટુંબની તમામ પ્રકારની આવકનું ચોક્કસ પૃથક્કરણ કરવું.
કુટુંબની આર્થિક જરૂરિયાતોના તબક્કા (જેવા કે બાળકોનો ઉચ્ચ અભ્યાસ, લગ્નપ્રસંગ, નવા બાળકનું આગમન, સારવાર) ધ્યાનમાં રાખવા.
કુટુંબના તમામ સભ્યોની જરૂરિયાતો અને ધ્યેયોને સમજવા.
ટૂંકાગાળાના અને લાંબા ગાળાના આર્થિક ધ્યેયો વચ્ચે યોગ્ય અનુબંધ રાખવો.
નાણાકીય વહીવટની પદ્ધતિ એવી રાખવી જેથી ઘરના દરેક સભ્યને સંતોષ થાય.
કૌટુંબિક ધ્યેયો મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના હોય છે:
લાંબા ગાળાનાં ધ્યેયો: આ ધ્યેયો આખી જિંદગી સુધી ચાલુ રહે છે. તેને સિદ્ધ કરવા માટે સતત પ્રયત્નો અને વિચારપૂર્વકનું આયોજન જરૂરી છે. (દા.ત., પરિવારનું સારું સ્વાસ્થ્ય, બાળકોનો સર્વાંગી વિકાસ, આર્થિક સલામતી).
ટૂંકા ગાળાનાં ધ્યેયો: આ ધ્યેયો લાંબા ગાળાના ધ્યેયો સિદ્ધ કરવાના ભાગરૂપે ઘડાય છે અને તે વધુ ચોક્કસ હોય છે. (દા.ત., ઘરની સફાઈ, ટૂંકા પ્રવાસનું આયોજન, રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ).
વચગાળાનાં ધ્યેયો: ટૂંકા ગાળાના ધ્યેયો પૂરા કરવા દરમિયાન તાત્કાલિક ઉદ્ભવતા ના નાના કાર્યો. (દા.ત., બાળકની ભૂખ સંતોષવી, તાત્કાલિક કોઈ વાનગી બનાવવી).
સમય એ અમૂલ્ય સાધન છે. સમયનું આયોજન કરતી વખતે:
દિવસના ૨૪ કલાકમાંથી ૮ કલાક ઊંઘ અને આરામ માટે બાદ કરી બાકીના ૧૬ કલાકનો સદુપયોગ કરવો.
કાર્યોની અગ્રતા (મહત્ત્વ) નક્કી કરી યાદી બનાવવી.
માનસિક તાણ વિના કામ થઈ શકે તે માટે કામની વચ્ચે વિરામનો સમય રાખવો.
સમાંતર પ્રવૃત્તિઓનો ઉપયોગ કરી સમય બચાવવો.
કુટુંબના સભ્યોની સંખ્યા અને ઉપલબ્ધ સાધનો મુજબ સમયપત્રક ગોઠવવું.
ગૃહવ્યવસ્થા એ કૌટુંબિક જીવનનું વહીવટી પાસું છે. તેનું મહત્ત્વ નીચે મુજબના મુદ્દાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે:
સુધારાને અવકાશ: સફળ કે અસફળ ગૃહવ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરી તેમાં જરૂરી ફેરફાર લાવી ઘરનું સંચાલન બહેતર બનાવી શકાય છે.
સર્વાંગી આવરી લેવુ: તે કૌટુંબિક જીવનના આર્થિક, સામાજિક, શારીરિક અને માનસિક - તમામ પાસાંઓને આવરી લે છે.
પરિસ્થિતિ મુજબ બદલાવ: સમય, વાતાવરણ કે સંસ્કૃતિ બદલાતા આયોજનમાં ફેરફાર કરી મુશ્કેલ સમયમાં યોગ્ય నిర్ణયો લઈ શકાય છે.
સભ્યોનો સહકાર: ગૃહિણીના માર્ગદર્શન હેઠળ ઘરના તમામ સભ્યો એકબીજાને પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે સહકાર આપતા શીખે છે.
બાળકોમાં ગુણવિકાસ: ઘરમાં સુંદર વ્યવસ્થા જોઈને બાળકોમાં પણ નાનપણથી વ્યવસ્થાશક્તિ અને જવાબદારીના ગુણો ખીલે છે.
ઉત્તરોત્તર વિકાસ: ગૃહિણી પોતાના જ્ઞાન, બુદ્ધિ અને સમજનો ઉપયોગ કરી ગૃહવ્યવસ્થાને દિવસેને દિવસે વધુ સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે.
કૌટુંબિક ધ્યેયપ્રાપ્તિ: કુટુંબના આર્થિક, શૈક્ષણિક અને સામાજિક ધ્યેયો સરળતાથી સિદ્ધ કરી શકાય છે.
એક સંશોધન મુજબ ભારતીય ગૃહિણીનો સમય દિવસ દરમિયાન નીચે મુજબની ૭ મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓમાં પસાર થાય છે:
રસોડાનું કાર્ય: રસોઈ પહેલાંની તૈયારી (શાક સમારવું વગેરે), રસોઈ બનાવવી, પીરસવું અને રસોઈ પછી વાસણ તથા રસોડું સાફ કરવું.
ઘરની કાળજી: દૈનિક, અઠવાડિક, માસિક અને વાર્ષિક સફાઈ કરવી. રૂમ, બાલ્કની, બાથરૂમ, કબાટ અને માળિયાની ગોઠવણી કરવી.
કપડાંની ધોલાઈ અને કાળજી: કપડાંની ખરીદી, સિલાઈ, ધોવાં, ઇસ્ત્રી કરવી તેમજ ઋતુ મુજબના કપડાંની સાચવણી કરવી.
કુટુંબની કાળજી: પરિવારના સભ્યોની જરૂરિયાતો પૂરી કરવી, ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોની વિશિષ્ટ સંભાળ રાખવી.
નાણાકીય જવાબદારી: ઘરનું બજેટ બનાવવું, દૈનિક હિસાબ રાખવો અને બચતની પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવું.
સામાજિક અને ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ: સગાં-સંબંધીઓ તથા પડોશીઓને મળવું, પ્રસંગોમાં હાજરી આપવી, તહેવારો અને ધાર્મિક ઉત્સવો ઉજવવા.
વ્યક્તિગત કાળજી: પોતાના સ્વસ્થ્ય, શારીરિક કાળજી, સુંદરતા અને વ્યક્તિગત વિકાસ માટે સમય ફાળવવો.
શક્તિના આયોજન સમયે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે:
ઓછા શ્રમ અને વધારે શ્રમવાળાં કાર્યોની યોગ્ય ગોઠવણી કરવી જેથી સતત ભારે કામ થકી થાક ન લાગે.
ભારે શ્રમ કે મધ્યમ શ્રમવાળા કાર્ય પછી આરામનો સમય ગોઠવવો.
કાર્યમાં શક્તિનો વ્યય અટકાવવો અને કાર્યસરળીકરણ (Work simplification) ના સિદ્ધાંતો અપનાવવા.
કામ કરતી વખતે બંને હાથનો કુશળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરવો (દા.ત., માત્ર જમણા હાથ પર જ બધો ભાર ન આપવો).
વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ અને બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરી કામ કરવું, નકામી મજૂરી (વૈતરું) ન કરવી.
યોગ્ય ઊંચાઈ અને યોગ્ય સાધનોનો ઉપયોગ કરીને કાર્ય સરળ બનાવવું.
ગૃહવ્યવસ્થામાં દૈનિક કાર્યો કરતી વખતે શરીરની શક્તિનો વ્યય અટકાવી, ઓછા શ્રમે વધારે અને ગુણવત્તાસભર કાર્ય કરવાની પ્રક્રિયાને શક્તિનું આયોજન કહેવાય છે.
ગૃહિણીની પ્રવૃત્તિઓને શક્તિ વપરાશના આધારે ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
હળવાં કાર્યો: વાસણ ધોવા, પીરસવું, સિલાઈ કરવી, ફર્નિચર પોલિશ કરવું. (ઓછી શક્તિ વપરાય).
મધ્યમ કાર્યો: રોજિંદી ઘર-સફાઈ, કપડાં ધોવાં, ઇસ્ત્રી કરવી. (મધ્યમ શક્તિ વપરાય).
ભારે કાર્યો: ઘરની વાર્ષિક/સાપ્તાહિક સફાઈ, મસાલા વાટવા, અથાણાં-સુકવણી કરવી. (વધારે શક્તિ વપરાય).
નાણાંનું આયોજન એટલે કુટુંબની પ્રાપ્ય આવકમાંથી સભ્યોની વર્તમાન જરૂરિયાતો પૂરી કરી ભવિષ્ય માટે બચત કરવાની પ્રક્રિયા (બજેટ).
નાણાંના આયોજનના હેતુઓ:
કુટુંબના તમામ સભ્યોનો શારીરિક, માનસિક, સામાજિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ કરવો.
કુટુંબનાં સુખ-સગવડ અને આરામમાં વધારો કરવો.
સમાજ અને દેશના કલ્યાણ તેમજ વિકાસમાં યથાશક્તિ યોગદાન આપવું.
ઘરમાં આવતા સારા-નરસા પ્રસંગો (લગ્ન, બીમારી, આપત્તિ) સમયે નાણાભીડમાંથી મુક્તિ મેળવવી.
ઇચ્છનીય ધોરણો: કુટુંબમાં સભ્યોના આરોગ્ય, સ્વચ્છતા, શિસ્ત, નૈતિકતા અને વર્તણૂક માટે નક્કી કરવામાં આવેલાં ઉચ્ચ માપદંડોને ઇચ્છનીય ધોરણો કહે છે.
પ્રાપ્ત કરવાનો સરળ માર્ગ:
આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા: બાળકોને નાનપણથી જ દાંત સાફ કરવા, રોજ સ્નાન કરવું, નખ કાપવા, સ્વચ્છ કપડાં પહેરવાં અને પોષક આહાર લેવાની ટેવ પાડવી.
શિસ્ત અને તાલીમ: બાળકને પ્રેમ અને શિસ્ત દ્વારા વર્તનનું શિક્ષણ આપવું. માતા બાળકની પ્રથમ શિક્ષક છે.
પ્રોત્સાહન અને પ્રશંસા: બાળકોના સારા કાર્યની પ્રશંસા કરવી અને તેમને સર્જનાત્મક કાર્યો કરવા પ્રેરણા આપવી.
દેશભક્તિ અને વિવેકબુદ્ધિ: બાળકોમાં વિવેકશક્તિ અને રાષ્ટ્રપ્રેમ જેવા ગુણોનું સિંચન કરવું.
(આ પ્રશ્નનો ઉત્તર પ્રશ્ન ૨ ના ક્રમાંક (૪) મુજબ જ રહેશે.)
કૌટુંબિક ધ્યેયોના મુખ્ય ૩ પ્રકાર છે:
લાંબા ગાળાનાં ધ્યેયો: જે સમગ્ર જીવન દરમિયાન જળવાઈ રહે છે (દા.ત., ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય, આર્થિક સ્થિરતા).
ટૂંકા ગાળાનાં ધ્યેયો: જે ઝડપથી પૂર્ણ થાય છે અને લાંબા ગાળાના ધ્યેયને મદદરૂપ બને છે (દા.ત., ઘરની સફાઈ, રોજિંદી ખરીદી).
વચગાળાનાં ધ્યેયો: તાત્કાલિક ઉદ્ભવતી જરૂરિયાતો સંતોષવા માટેના નાનાં કાર્યો (દા.ત., ભૂખ લાગતાં રસોઈ બનાવવી).
કુટુંબને આર્થિક અને સામાજિક રીતે સમૃદ્ધ બનાવવા માટે નીચે મુજબના ધ્યેયો નક્કી કરવામાં આવે છે:
મિલકત ઊભી કરવી: કુટુંબના આરામ અને સુખ-શાંતિ માટે જમીન ખરીદવી કે પોતાનું ઘર બાંધવું.
સાધનોની ખરીદી: પરિવારના સભ્યો માટે ઉપયોગી ભૌતિક સાધનો (જેવાં કે વાહન, ટીવી, રેફ્રિજરેટર, કમ્પ્યુટર) વસાવવાં.
આવકમાં વધારો: ગૃહિણી કે પરિવારના અન્ય સભ્યો દ્વારા પાર્ટ-ટાઇમ નોકરી, વ્યવસાય કે ગૃહઉદ્યોગ દ્વારા આવક વધારવાના પ્રયાસો કરવા.
આરોગ્ય જાળવણી: કુટુંબના સભ્યોના ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય માટે નિયમિત તબીબી તપાસ અને પોષક આહારનું આયોજન કરવું.
આધુનિક યુગમાં ઔદ્યોગિકરણ, શહેરીકરણ અને પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિના પ્રભાવ હેઠળ કૌટુંબિક મૂલ્યો બદલાયાં છે:
વિભક્ત કુટુંબો: સંયુક્ત કુટુંબને બદલે વિભક્ત (એકલ) કુટુંબો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે, જેનાથી વડાના એકહથ્થુ શાસનને બદલે લોકશાહી અભિગમ આવ્યો છે.
સ્ત્રીઓનું પદાર્પણ: સ્ત્રીઓ નોકરી અને વ્યવસાય ક્ષેત્રે આગળ વધી હોવાથી કુટુંબમાં તેમના નિર્ણયોનું મહત્ત્વ વધ્યું છે.
સહકાર અને આત્મીયતા: ભૌતિકવાદ વધવા છતાં વિભક્ત કુટુંબોમાં સભ્યો વચ્ચે સહજીવન, સંપ અને પ્રેમના મૂલ્યો જાળવવાનો પ્રયત્ન થાય છે.
સમૂહમાધ્યમોની અસર: ટીવી, ઇન્ટરનેટ અને શિક્ષણને કારણે જૂની રૂઢિચુસ્તતા ઘટી છે અને નવાં સામાજિક મૂલ્યો સ્વીકારાયાં છે.
માનવ મૂલ્યોને સામાન્ય રીતે પાંચ વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
વ્યક્તિગત મૂલ્યો: વ્યક્તિના પોતાના વિકાસ અને ઇચ્છાઓ સંબંધિત હોય છે (દા.ત., ડૉક્ટર કે ચિત્રકાર બનવાની મહત્ત્વાકાંક્ષા).
કૌટુંબિક મૂલ્યો: કુટુંબના સભ્યોનું સુખ, શાંતિ, આત્મીયતા, સંપ અને એકબીજાને સહકાર આપવાના મૂલ્યો.
સામાજિક મૂલ્યો: સમાજના રીતરિવાજો, પરંપરાઓ અને સામાજિક સંબંધો જાળવવાના મૂલ્યો.
ધાર્મિક મૂલ્યો: પૂજા, પ્રાર્થના, નૈતિકતા અને ધાર્મિક સંસ્કારોનું આચરણ કરવું.
રાષ્ટ્રીય મૂલ્યો: દેશ પ્રત્યે પ્રેમ, સ્વતંત્રતા, લોકશાહીના સિદ્ધાંતોનું પાલન અને નાગરિક તરીકેની ફરજો બજાવવી.
બાળક કે વ્યક્તિના મૂલ્યોના ઘડતરમાં મુખ્ય ત્રણ પરિબળો મહત્વનો ભાગ ભજવે છે:
કુટુંબનું વાતાવરણ:
ઘરના વડીલોનું વર્તન અને પરસ્પરના સંબંધો.
પતિ-પત્ની વચ્ચેના મધુર સંબંધોથી બાળકમાં સકારાત્મક મૂલ્યો ખીલે છે.
ઘરમાં ઝઘડાનું વાતાવરણ હોય તો બાળક તોફાની કે અસંયમી બને છે.
બાળકના મિત્રો:
મિત્રોના વ્યક્તિત્વ અને ટેવોની ઊંડી છાપ બાળક પર પડે છે.
સારા મિત્રોથી સદગુણો અને અભ્યાસમાં રસ કેળવાય છે, જ્યારે સંગત બગડવાથી ખોટી ટેવો પડે છે.
શાળા-કૉલેજના શિક્ષકોનાં વલણો:
બાળક શિક્ષકને પોતાના આદર્શ (Role Model) માને છે.
શિક્ષકનું વર્તન, શોખ અને મૂલ્યોનું બાળક અનુકરણ કરે છે. શાળાની ઈતર પ્રવૃત્તિઓથી બાળકમાં સાહસ, ખેલદિલી અને નેતૃત્વ જેવા ગુણો ખીલે છે.