ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
જીભ દ્વારા મુખ્ય બે મોટાં કાર્યો થાય છે:
૧. વિવિધ રસનો સ્વાદ પારખવાનું કાર્ય, અને
૨. અક્ષરો તથા શબ્દોનું ઉચ્ચારણ કરીને બોલવાનું કાર્ય.
કેટલાંકની જીભ કડવી કે તીખી હોય છે, જે કાયમ બીજાને વેધન વચનો કહીને દુઃખી કરે છે.
કેટલાંકની જીભ નમણી અને મીઠી હોય છે, જે સાંભળનારના દિલ જીતી લે છે.
કોઈકની જીભ સતત ચાલુ જ રહેતી 'લવરીયા' જેવી હોય છે, તો કોઈકની જીભ એકદમ શાંત અને મૌન રહેતી હોય છે.
લેખક જણાવે છે કે માણસ જ્યારે બોલે છે ત્યારે તેની જીભના ઉચ્ચારણો, શબ્દોની પસંદગી અને લહેકા પરથી તેની જાતિ, સંસ્કાર, પ્રદેશ અને સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિકાની ઓળખ થઈ જાય છે.
પ્રાદેશિક ઓળખ: ચરોતર, સુરત, કચ્છ કે સૌરાષ્ટ્રના માણસની જીભ તેના તળપદા ઉચ્ચારણો (જેમ કે ‘ણ’ ને બદલે ‘ન’ કે ‘ળ’ નો વિશિષ્ટ ઉચ્ચાર) પરથી જ તેનો પ્રદેશ છતો કરી દે છે.
સંસ્કારની ઓળખ: સંસ્કારી અને વિવેકી માણસની જીભ પરથી ભદ્ર, નમ્ર અને મીઠા શબ્દો નીકળે છે; જ્યારે અશિક્ષિત કે કુસંસ્કારી વ્યક્તિની જીભ પરથી અશિષ્ટ કે હલકી ભાષા નીકળે છે.
આમ, જીભ માણસના કુળ, સંસ્કાર, શિક્ષણ અને પ્રદેશની સ્પષ્ટ ઓળખ આપી દે છે.
લેખક જ્યોતીન્દ્ર દવે પોતાના હાસ્યરસભર્યા દૃષ્ટિકોણથી કહે છે કે ઈશ્વરે જીભ માટે કેટલીક સગવડ કરી નથી: ૧. બંધ કરવાની સોય/સ્વિચ: જેમ આંખને બંધ કરવા માટે પાંપણો આપી છે, તેમ જીભને બંધ કરી શકાય તેવી કોઈ રચના ઈશ્વરે આપી નથી. જો આવી સગવડ હોત તો માણસ નકામું બોલતો અટકી શક્યો હોત.
૨. સ્ક્રૂની જેમ છૂટી કરવાની સગવડ: જો જીભને સ્ક્રૂની જેમ ખોલીને ખિસ્સામાં મૂકી શકાતી હોત, તો ઝઘડા કે કડવાશ વખતે માણસ પોતાની જીભ ઉતારીને સાચવી શક્યો હોત.
૩. જીભ બદલવાની સગવડ: જો જીભ બદલી શકાતી હોત, તો માણસ પોતાની જરૂરિયાત મુજબ બીજાની મીઠી કે હોંશિયાર જીભ ભાડે લઈને વાપરી શક્યો હોત.
સર્વશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્રિય: જીભ કદમાં નાની છે પણ તેનું કામ મોટું છે. તે એકમાત્ર એવી ઇન્દ્રિય છે જે સ્વાદ (જ્ઞાનેન્દ્રિય) અને વાણી (કર્મેન્દ્રિય) બંનેનું કાર્ય એકસાથે કરે છે.
વ્યક્તિત્વનો અરીસો: જીભ માણસની વાણી દ્વારા તેના સંસ્કાર, જ્ઞાતિ, કુળ અને પ્રદેશનો પરિચય કરાવે છે.
પ્રતિકૂળતામાં અનુકૂલન: તે ૩૨ કઠોર દાંતની વચ્ચે રહીને પણ પોતાની ચાતુર્યથી સલામત રહે છે, જે આપણને વિષમ પરિસ્થિતિમાં જીવવાનો સંદેશ આપે છે.
સંબંધોનું સંચાલન: જીભ વડે માણસ પ્રેમથી સંબંધો બાંધી પણ શકે છે અને કડવા વચનોથી સંબંધો તોડી પણ શકે છે.
ટૂંકમાં, લેખકના મતે જીભ માનવશરીરનો અતિ મહત્વનો, ચતુર અને રમુજી અવયવ છે.