ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
કાવ્યની અંતિમ બે પંક્તિઓ દર્શાવે છે:
જ્યાં આંચળોમાં મુખ નાખ્યું વાછરડે, સારીયે તે સીમનું હીર ત્યાં દરે. ભાવાર્થ: ગાય જ્યારે ઘરની ગમાણે બંધાઈને વિષમ વાતાવરણ અનુભવે છે, પરંતુ જેવું તેનું ભૂખ્યું વાછરડું તેના આંચળમાં મુખ નાખીને ધાવવા લાગે છે, તે જ ક્ષણે ગાય આખા દિવસ દરમિયાન સીમમાંથી ચરેલી લીલોતરી અને માણેલા સૌંદર્યનું આખુંય સત્ત્વ (હીર) દૂધની ધાર બનીને વાછરડાના મુખમાં રેડી દે છે. અહીં કવિ માતૃવાત્સલ્ય અને પ્રકૃતિના અદ્ભુત સમન્વયનો સુંદર ભાવાર્થ રજૂ કરે છે.
કવિ ઉમાશંકર જોશીએ આ સૉનેટમાં શબ્દો દ્વારા ગ્રામીણ અને પ્રાકૃતિક પરિવેશનું આબેહૂબ જીવંતચિત્ર ખડું કર્યું છે: ૧. પ્રથમ ચિત્ર (સીમનું સૌંદર્ય): સીમમાં શાંતિથી ચરતું ગાયોનું ધણ, બપોરે વડલાના છાંયડામાં વાગોળતી અને ઝોકાં ખાતી ગાયો, અને આખો દિવસ નસેનસમાં વ્યાપેલી શાંતિનું દ્રશ્ય વાચકની નજર સામે તાદ્રશ થાય છે.
૨. બીજું ચિત્ર (ઘરનું વાતાવરણ): સાંજ પડતાં ગમાણમાં બણબણતી બગાઈઓ, અંધકાર અને ગાયનું ગમાણે બંધાવું.
૩. અંતિમ ચિત્ર (વાત્સલ્યભાવ): વાછરડાનું ગાયના આંચળમાં મુખ નાખવું અને દૂધ રૂપે સીમનું હીર રેડાવું.
આમ, દ્રશ્ય-સંવેદનો અને કલ્પનાના સુભગ સમન્વયથી આ સૉનેટ એક જીવંત ચિત્રપટ જેવું અનુભવાય છે, તેથી વિધાન સંપૂર્ણપણે સાર્થક થાય છે.
‘સીમ અને ઘર’ સૉનેટમાં કવિએ પ્રકૃતિ, પશુજીવન અને માતૃવાત્સલ્યનો અદ્ભુત વિચાર રજૂ કર્યો છે.
આખો દિવસ ગાયોનું ધણ અસીમ અને લીલીછમ સીમમાં ચરે છે. બપોરના સમયે વડલા તળે બેસીને શાંતિથી વાગોળે છે, જેનાથી સીમની શાંતિ તેમની નસેનસમાં વ્યાપી જાય છે. સાંજ પડતાં જ ગાયો પોતાના ઘર તરફ પ્રયાણ કરે છે. ઘરે આવીને જ્યારે ગાયો ગમાણે બંધાય છે ત્યારે બગાઈઓનો ગણગણાટ અને અંધકાર વચ્ચે તેઓ બંધિયારપણું અનુભવે છે.
પરંતુ જેવું તેમનું વાછરડું પ્રેમથી માતાના આંચળમાં મુખ નાખે છે, તે જ ક્ષણે ગાય આખો દિવસ સીમમાંથી જે સત્વ, લીલોતરી અને પોષણ મેળવ્યું હતું, તે તમામ હીર દૂધ સ્વરૂપે પોતાના વાછરડાને પાય છે. આમ, સીમની મુક્તતા અને ઘરની બાધ્યતા વચ્ચે પણ માતૃપ્રેમ વિજેતા બને છે.