ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
સંસ્થા ચલાવવા માટે નીચે મુજબના વિવિધ વિભાગો અને હોદ્દાઓ સંભાળવાના હોય છે:
નિયામક (ડાયરેક્ટર/મુખ્ય વડા)
હિસાબનીશ (એકાઉન્ટન્ટ/નાણા વિભાગ)
મકાન બાંધકામ વિભાગ
પ્રકાશન વિભાગ
મુખ્ય ગૃહપતિ (હોસ્ટેલ વોર્ડન)
૧. તોફાનદિનનો વિચાર બંધ રાખવાનું કારણ: નાનાભાઈએ વિદ્યાર્થીઓને તોફાનદિન ઉજવવાની હા પાડી, પણ ચતુરાઈથી તોફાનની યાદીમાં તોફાની વિદ્યાર્થીઓના જ નવા કપડાં કાપવા અને બાબરી બોડવા જેવા તોફાનો ઉમેર્યા. વિદ્યાર્થીઓને સમજાયું કે તોફાનથી માત્ર સંસ્થાનું જ નહીં પણ પોતાનું પણ વ્યક્તિગત નુકસાન થાય છે. આથી તેમણે જ સભામાં 'તોફાનદિન બંધ છે' તેમ જાહેર કર્યું.
૨. સંસ્થા ચલાવવાનો વિચાર બંધ રાખવાનું કારણ: જ્યારે વિદ્યાર્થીઓએ સંસ્થા ચલાવવાની માગણી કરી ત્યારે નાનાભાઈએ તેમને નિયામક, હિસાબનીશ, ગૃહપતિ બનવાની સાથે સંસ્થા ચલાવવા માટેના જરૂરી પૈસા (આર્થિક ભંડોળ) લાવવાની જવાબદારી પણ સોંપી. પૈસા લાવવા અને આખી સંસ્થાની ચિંતા કરવી પોતાની તાકાત બહારની વાત છે તે સમજાતાં વિદ્યાર્થીઓએ સંસ્થા ચલાવવાનો વિચાર પણ બંધ રાખ્યો.
આ બંને પ્રસંગો દ્વારા નાનાભાઈ વિદ્યાર્થીઓને વ્યવહારુ કેળવણી અને જીવનનો સાચો સંદેશ આપવા માગતા હતા:
પ્રથમ પ્રસંગ દ્વારા: નાનાભાઈ સમજાવવા માગતા હતા કે 'તોફાન' કે 'સ્વતંત્રતા'નો અર્થ બીજાને કે સંસ્થાને નુકસાન પહોંચાડવું નથી. દરેક ક્રિયાનું પરિણામ પોતાને પણ ભોગવવું પડે છે.
બીજા પ્રસંગ દ્વારા: નાનાભાઈએ સંદેશ આપ્યો કે સંસ્થા કે દેશ ચલાવવો એ રમત વાત નથી ("ભાજી-મૂળા માનવા" જેવી સરળ વાત નથી). માત્ર અધિકારો ભોગવવા સહેલા છે પણ તેની પાછળ રહેલી આર્થિક અને નૈતિક જવાબદારીઓ ઉપાડવી ખૂબ અઘરી છે. તેમણે વિદ્યાર્થીઓ ઉત્સાહમાં આવીને જે ભૂલો કરે તેને દબાવવાને બદલે પ્રેમ અને ચતુરાઈથી સાચું ભાન કરાવ્યું.
વિદ્યાર્થીઓના મનમાં ઊભા થતા પ્રશ્નોનું નિરાકરણ લાવવાની નાનાભાઈની રીત મને અત્યંત અદ્ભુત, પ્રેરણાદાયી અને કુશળ કેળવણીકાર જેવી લાગી.
કારણ કે: ૧. તેઓ વિદ્યાર્થીઓની ગેરવાજબી માગણીઓને વઢ્યા વગર કે ડરાવ્યા વગર શાંતિથી સાંભળતા અને હા પાડતા. ૨. તેઓ વિદ્યાર્થીઓની જ રમતમાં શતરંજની જેમ પોતાની ચાલ ચાલીને વિદ્યાર્થીઓને સ્વ-અનુભવ (Self-experience) દ્વારા પોતાની ભૂલ સમજાવતા. ૩. જો નાનાભાઈએ 'તોફાનદિન' કે 'સંસ્થા ચલાવવાની' ના પાડી દીધી હોત તો વિદ્યાર્થીઓમાં અસંતોષ ઊભો થાત. પણ તેમણે વિદ્યાર્થીઓને જ નિર્ણય લેવા મજબૂર કર્યા.
નાનાભાઈની આ રીતથી વિદ્યાર્થીઓનો સ્વનિર્ણય અને વ્યવહારુ બુદ્ધિ ખીલી ઊઠે છે, માટે તેમની નિરાકરણ લાવવાની પદ્ધતિ શ્રેષ્ઠ છે.