chapter 13

સાચો જવાબ: સમ્રાટ અશોકે ‘કલિંગ’ રાજ્ય પર વિજય મેળવ્યો હતો.

સાચો જવાબ: આ પંક્તિ યુદ્ધના ભયંકર સંહાર અને વિનાશને કારણે કરમાઈ ગયેલી અને પરાજિત થયેલી કલિંગ નગરીની કરુણ સ્થિતિનો નિર્દેશ કરે છે.

સાચો જવાબ: વિજય પામ્યા પછી અશોકના મનમાં પોતાની જીતની વાસ્તવિકતા અને મહત્તા જોવા માટે નગરી તથા શ્મશાન બની ગયેલા યુદ્ધભૂમિની મુલાકાત લેવાનો વિચાર સ્ફૂર્યો.

સાચો જવાબ: નૃપે (રાજા અશોકે) સૈનિકોને પોતાની સાથે મશાલો લઈને યુદ્ધભૂમિ અને નગરી તરફ ચાલવાની તથા રસ્તો બતાવવાની આશા (આજ્ઞા) કરી.

સાચો જવાબ: હિંસાનો ત્યાગ કરીને ખડગ (તલવાર) મ્યાન કર્યા પછી સમ્રાટ અશોકે હાથમાં ‘ધર્મચક્ર’ (અહિંસા અને ધર્મનો માર્ગ) ધારણ કર્યું.

સાચો જવાબ: સમ્રાટ અશોકે કલિંગ પર વિજય તો મેળવ્યો, પરંતુ તે વિજય હજારો નિર્દોષ લોકોના સંહાર, સ્ત્રીઓ-બાળકોના આક્રંદ અને ચારેય બાજુ પથરાયેલા શવો (મૂળદેહો)ની કિંમતે મળ્યો હતો. રાત્રે મશાલોના પ્રકાશે યુદ્ધભૂમિનું ભયાનક દ્રશ્ય જોઈને અશોકનું હૃદય પશ્ચાત્તાપથી ભરાઈ ગયું. તેમને સમજાયું કે આ તલવારના બળે મેળવેલી જીત માનવતાની હાર છે. માનવ સંહાર કરીને મેળવેલી વિજયગાથામાં કોઈ સાચો આનંદ નથી, તેથી તેમણે આ જીતને ખરી જીત (જય) ગણી નહીં.

સાચો જવાબ: કલિંગના યુદ્ધમાં થયેલા ભીષણ રક્તપાત અને માનવસંહારને નજરોનજર જોયા પછી સમ્રાટ અશોકનું હૃદય દ્રવી ઊઠ્યું. તેમના મનમાંથી વિજયનો અહંકાર ઓગળી ગયો અને ઊંડો પશ્ચાત્તાપ પ્રગટ્યો. તેમણે જોયું કે શસ્ત્રોથી માત્ર જમીન જીતી શકાય છે, માનવહૃદય નહીં. આ પશ્ચાત્તાપમાંથી જ તેમનામાં અહિંસા, દયા, કરુણા અને પ્રેમનો ભાવ જાગ્યો. તેમણે હિંસા અને યુદ્ધનો સદાને માટે ત્યાગ કર્યો તથા બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવી અહિંસા અને માનવસેવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો.

સાચો જવાબ: ‘પરાજયની જીત’ ખંડકાવ્યનું શીર્ષક અત્યંત અર્થસભર અને રહસ્યપૂર્ણ છે. યુદ્ધની દ્રષ્ટિએ સમ્રાટ અશોકનો વિજય થયો હતો અને કલિંગનો પરાજય થયો હતો. પરંતુ યુદ્ધભૂમિની ભયાનકતા જોઈને અશોકના મનમાં વિજયનો ગર્વ ઓગળી ગયો અને પશ્ચાત્તાપ થયો. તેમણે હિંસક વિજયને પોતાની ભૌતિક ‘હાર’ ગણી અને ખડગ મ્યાન કરી અહિંસા તથા ધર્મનો માર્ગ અપનાવ્યો. અહીં અશોકની ભૌતિક જીત એ વાસ્તવમાં નૈતિક પરાજય હતો, અને તેમનો અહિંસા તરફનો પરાજયસ્વીકાર એ માનવતાની સાચી ‘જીત’ બની રહ્યો. આથી આ શીર્ષક સંપૂર્ણપણે સાર્થક છે.

સાચો જવાબ: યુદ્ધ પૂરું થયા પછી કલિંગ નગરી સંપૂર્ણપણે નિસ્તેજ, કરુણ અને શ્મશાનવત બની ગઈ હતી. નગરીમાં ચારેય બાજુ શબ પથરાયેલા હતા અને લોકોના હૃદયમાં ભય અને શોકનું વાતાવરણ હતું. જે નગરી ક્યારેક જીવંત અને કિલકિલાટથી ભરેલી હતી, તે હવે સમૂળગી ઊખડી ગયેલી કોમળ વેલની જેમ પરાજિત અને અચેતન થઈને પડી હતી. ચારેયકોર છવાયેલી શાંતિ આનંદની નહીં પણ ઊંડા શોક અને નિરાશાની સૂચક હતી.

સાચો જવાબ: સમ્રાટ અશોક આ ખંડકાવ્યનું કેન્દ્રીય પાત્ર છે. શરૂઆતમાં તેઓ એક પરાક્રમી, મહત્વાકાંક્ષી અને સામ્રાજ્યવાદી વિજેતા તરીકે દેખાય છે, જે કલિંગ પર જીત મેળવીને હર્ષ અનુભવે છે. પરંતુ તે માત્ર એક કઠોર શાસક નથી, પણ એક સંવેદનશીલ માનવી પણ છે. યુદ્ધભૂમિના ભયાનક દ્રશ્યો જોઈને તેમનો આત્મા જાગી ઊઠે છે. તેઓ પોતાના કૃત્યનો પશ્ચાત્તાપ કરે છે અને અહંકાર છોડીને અહિંસાનો માર્ગ અપનાવે છે. તેમનું આ હૃદયપરિવર્તન તેમને એક સામાન્ય રાજામાંથી મહાન સંન્યાસી અને માનવતાના પૂજારી બનાવે છે.

સાચો જવાબ: આ વિધાન કાવ્યનો મુખ્ય વિચાર છે. શસ્ત્રો અને સૈન્યના બળથી કોઈ દેશની જમીન કે સામ્રાજ્ય પર કબજો મેળવી શકાય છે, પરંતુ તેનાથી લોકોના દિલ જીતી શકાતા નથી. ભય અને હિંસાથી મેળવેલી જીત ક્ષણભંગુર અને કડવાશ ભરેલી હોય છે. સમ્રાટ અશોકને કલિંગ વિજય પછી એ વાતનું ભાન થયું કે સાચો વિજય એ છે જે પ્રેમ, કરુણા અને અહિંસા દ્વારા લોકોના હૃદય પર મેળવવામાં આવે. તલવારથી માત્ર શરીર હણાય છે, પણ પ્રેમથી માનવહૃદય જિતાય છે.

સાચો જવાબ: આ ખંડકાવ્ય સમાજને અને સમગ્ર માનવજાતને એ મહાન સંદેશ આપે છે કે ‘હિંસા પર અહિંસાનો અને અહંકાર પર સમર્પણનો વિજય જ સનાતન છે’. કાવ્ય દર્શાવે છે કે યુદ્ધ અને રક્તપાત ક્યારેય માનવજાતનું કલ્યાણ કરી શકતા નથી. ભૌતિક જીત કરતાં હૃદયપરિવર્તન અને નૈતિક મૂલ્યોની જીત વધારે મહાન છે. પશ્ચાત્તાપ માણસને અંધકારમાંથી પ્રકાશો તરફ લઈ જાય છે. દયા, કરુણા, અહિંસા અને વિશ્વબંધુત્વ જ માનવજીવનના સાચા આધારો છે.