ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
'મારા ફળીનાં ઝાડવાં બે...' ગીતમાં કવિ દેવજી રા. મોઢાએ બે વૃક્ષો વચ્ચેના કાલ્પનિક વાર્તાલાપ દ્વારા ઉપકારનો બદલો ઉપકારથી આપવાની (કૃતજ્ઞતા) અને આત્મસમર્પણની ભાવના સુંદર રીતે કલ્પી છે.
કાવ્યમાં પ્રથમ વૃક્ષ સ્વાભાવિક માનવસહજ એકલતાથી કંટાળીને પોતાના ભાઈ-ભાંડુઓ પાસે જંગલમાં જવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરે છે. પરંતુ બીજું વૃક્ષ ઉદાર અને ગુણજ્ઞ છે. તે પહેલા વૃક્ષને સમજાવે છે કે જંગલમાં અકાળે કઠિયારાના હાથે મરવાનું જોખમ છે. તે સિવાય જે માણસે આપણને નાનપણથી જાત ઘસીને જળ પાઈને મોટા કર્યા છે, તેને જ્યારે ફળ અને છાંયો આપવાનો સમય થયો ત્યારે તેને છોડીને જવું યોગ્ય નથી. બીજું વૃક્ષ તો અંત સુધી તે માણસને ઉપયોગી થવા તેના ચૂલાનું બળતણ (ઈધણાં) બનવા પણ તૈયાર થાય છે.
આ કાવ્યનો મુખ્ય બોધ એ છે કે માનવજીવનની સાર્થકતા અન્યને ઉપયોગી થવામાં અને પોતાના પાલનહાર પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહેવામાં છે. માણસે પણ વૃક્ષોની જેમ જીવનપર્યંત અને મૃત્યુ પછી પણ સમાજ તથા પરાયા માટે ઉપયોગી થવું જોઈએ.