ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
કે. કા. શાસ્ત્રીએ જીવનભર સ્વાધ્યાય, સંશોધન, સંપાદન અને અનુવાદકાર્ય દ્વારા ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિની અપ્રતિમ સેવા કરી છે:
સંશોધન-સંપાદન: તેમણે મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના ‘કવિચરિત ભાગ 1-2’ અને ‘આપણા કવિઓ’ જેવા ગ્રંથો આપ્યા. મહાભારત વિશેની મધ્યકાલીન કૃતિઓનું સંપાદન કર્યું. મહાભારતમાંથી મૂળ અસલી ભાગ તારવીને ‘ભારતસંહિતા’ અને તેમાંથી 8800 શ્લોકોની ‘જયસંહિતા’ તારવી આપી. તેમણે શ્રીમદ્ભાગવતના દશમસ્કંધ અને ગીતામાંથી 101 શ્લોકોની ‘ગીતા-શતશ્લોકી’ તૈયાર કરી.
અનુવાદ અને ગ્રંથો: હેમચંદ્રાચાર્યના ‘અપભ્રંશ વ્યાકરણ’નો ગુજરાતી અનુવાદ અને માત્ર 21 વર્ષની વયે શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીના ગ્રંથોનો અનુવાદ કર્યો. શાસ્ત્રીજી પાસેથી અંદાજે 250 પુસ્તકો અને 1500 જેટલા સંશોધનલેખો મળ્યા છે.
કોશકાર્ય: તેમણે ‘લઘુકોશ’, ‘પાયાનો કોશ’, ‘અનુપ્રાસ કોશ’, ‘બૃહદ્ ગુજરાતી કોશ (1 અને 2)’, ‘વનૌષધિ કોશ’ અને ‘વ્યુત્પત્તિકોશ’ જેવા મહત્વના કોશગ્રંથો તૈયાર કર્યા.
અખિલ ભારતીય સંમેલને તેમને ‘વિદ્યાવાચસ્પતિ’ની ઉપાધિ આપી.
ભારત સરકાર તરફથી તેમને ‘પદ્મશ્રી’નો ખિતાબ મળ્યો.
ગુજરાત સાહિત્યસભા તરફથી ‘રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક’ (1952) અને સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી દ્વારા ‘ડી. લિટ.’ની પદવી એનાયત થઈ.
તેમને કુલ 15 પદવીઓ, 10 એવોર્ડ, 38 માનપત્રો અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું પ્રમુખપદ મળ્યું હતું.
આ ઉપરાંત તેમને ‘ભાષાભાસ્કર’, ‘ધર્મભાસ્કર’, ‘ભારતમાર્તંડ’, ‘ગુર્જરરત્ન’ અને ‘મહામહિમોપાધ્યાય’ જેવાં ગૌરવશાળી બિરુદો પ્રાપ્ત થયાં હતાં.
શાસ્ત્રીજીના જીવનમાં ધર્મ અને વિદ્યાનો સુંદર સમન્વય હતો:
શ્રીકૃષ્ણની સેવા (ભક્તિ): તેઓ નાનપણથી જ પુષ્ટિમાર્ગીય સંસ્કારોમાં ઉછેર્યા હતા. રોજ સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને નિત્યક્રમ પતાવીને ઠાકોરજીની સેવા-પૂજા, ધર્મધ્યાન અને હવેલીએ દેવદર્શન કે કીર્તન માટે જવું એ એમનો નિયમ હતો.
સરસ્વતીની સેવા (જ્ઞાન/સાહિત્ય): તેઓ દ્રઢ આસન બાંધીને આખો દિવસ સાહિત્ય-સંશોધન, સંપાદન, કોશકાર્ય અને લેખનમાં ગળાડૂબ રહેતા. 65 વર્ષ સુધી અધ્યાપનકાર્ય કર્યું અને અઢીસો પુસ્તકો તથા 1500 લેખો લખ્યા. આમ, તેમણે પોતાનું સમગ્ર જીવન કૃષ્ણભક્તિ અને સરસ્વતીની સાધનામાં અર્પણ કરી દીધું હતું.